КХШТнинг Ўрта Осиё давлатлари устидаги роли

Украиналик тахлилчи Валентин Жаронкин “КХШТ учун чақириқ. Ўрта Осиёни Катта Афғонистонга айланишига имкон бермаслик” номли мақоласида, агар КХШТ мавжуд бўлмаганида, Ўзбекистон ва Қирғизистон ўзаро  ҳисобни тўғрилашлик учун Ўрта Осиёдаги биринчи урушни бошлаб юборишган бўлар эдилар, деб ёзади.

Бу тахлилчини фикрига кўра, Қирғизистон 1992 йилдан буён КХШТга аъзо бўлиб келади. Фақат шу холатгина Тошкентни ҳарбий услубдан фойдаланишига тўсқинлик қилиб турибди. Чунки Ўзбекистон Қирғизистонга қарши ҳарбий амалиётларни бошлайдиган бўлса, у холда Россия ва Қозоғистон билан тўқнаш келишига тўғри келади, деб ҳисоблайди.

Аслида ҳам икки давлат ўртасидаги тинчликни айнан КХШТ сақлаб турибдими?

Буни тушуниш учун воқеликка теранроқ назар ташлашлик керак бўлади.

Воқеда Қирғизистон ҳамда Ўзбекистон ўртасига айнан шу КХШТга раҳбарлик қилаётган Россияни ўзи раҳна солишликка ҳаракат қилмоқда.

Тарихда ҳам, Шўролар давлатини парчаланиб кетиши аниқ бўлиб қолганда Туркистон халқлари ўртасида иттифоқ вужудга келишини олдини олишлик учун, 1990 йилги ўзбек – қирғиз низосини ўйлаб топган ва бу ишга пухта тайёргарлик кўрган ҳамда икки халқ ўртасида жарлик пайдо қилишга муваффақ бўлган ҳам шу Россия бўлган эди.

Кейинчалик бу жарлик торайиб, икки халқ алам-гиналарни унутиб, ўзаро яқинликлар пайдо бўла бошлагач, Россия ўзини эски макрини яна қайта ишга солиб, 2010 йил июн ойидаги Ош қирғинини амалга оширди.

Бунга Ўзбекистонни Ғарб билан яқинлашиб, Россия нуфузидан чиқиб кета бошлаши сабаб бўлган эди. Бу қирғинда ўн минглаб одамлар жон сақлаш илинжида Ўзбекистонга қочиб ўтишга мажбур бўлишди.

Бироқ, АҚШ ҳукумати расмийлари Каримовни бу ишлар ортида Россия турганлиги, бундан Россия Ўзбекистонни ҳам бу урушга тортишликни мақсад қилинганлиги хақида “холис” маслахат бергандан сўнг, Ўзбекитсон ҳукумати уч кундан сўнг қочоқларни мажбурий равишда Қирғизистонга қайтариб юборган эди.

Нихоят 2012 йилни июн ойида Ўзбекистон КХШТдаги аъзолигини тўхтатишлик ҳақида расман эълон қилганидан ҳамда 2012 йил 19 декабр куни КХШТга аъзо давлат раҳбарларини Москвадаги йиғилишида Ўзбекистонни бу қарори кўриб чиқилиб, қабул қилингандан сўнг, 2013 йилнинг 5-7 январ кунлари Ўзбекистонни Қирғизистон республикаси ҳудуди ичидаги Сўх эксклави можаролари пайдо бўлди.

Бунда гўёки қирғиз чегарачилари билмасдан Сўх ҳудудида 5-6та симёғоч ўрнатиши сабаб бўлганлиги айтилинмоқда. Аслида эса КХШТдаги аъзолигини тўхтатганлиги учун Россия Ўзбекистондан қасос олмоқчи ҳамда уни эсини киритиб қўймоқчи бўлган эди.

Булардан хулоса қилиш мумкинки, КХШТ Ўзбекистон билан Қирғизистон ўртасида тинчликни сақлаб тургани йўқ, аксинча бу давлатлар ва халқлар ўртасида бирлик вужудга келмаслиги учун ҳаракат қилаётган ташкилотдир.

Абдуллоҳ