Фаластин масаласи

(4)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

1988 йил октябрда Жазоирда ўтказилган Фаластин миллий анжуманида, шунингдек 1988 йил декабрда Женевада БМТ йиғилиши олдида иккинчи қадам қўйилди, Арафот у ерда анжуман қатнашчилари олдида «Фаластиннинг тарихий ери устида ягона Фаластин давлати тикланиши лозим, деган ғоя интиҳосига етди, бу орзу энди йўқ бўлди» деб, 1967 йили босиб олинган Фаластин ерларида Фаластин давлати тикланади, деган ғояни қабул қилганини маъруза қилди ва Фаластин давлати қоғозда тикланганини маълум қилди.

Қирол Ҳусайн шу йилнинг ўзида (1988 йил июлда) Иордания билан Ғарбий қирғоқ ўртаси идорий ҳамда қонуний жиҳатдан ажратилишига рози бўлишга мажбур бўлиб, у ерда Фаластин давлати тикланишига розилигини эълон қилган эди.

Британия билан Европа ҳам Фаластин давлати тикланиш ғоясига рози бўлди. Шу билан овози ўчиб, таъсири пасайган Британия лойиҳаси устидан Америка лойиҳаси устун келиб, ғалабани қўлга киритган ҳисобланади… Ливия раҳбари Қаззофийнинг айрим «ихтиролари»ни ҳисобга олмаганда. Чунки у XXI аср бошларида: «Фаластин масаласининг ечими бу – фақат Англиянинг собиқ лойиҳаси, яъни Фаластинда араблар ва яҳудийлар учун ягона давлат тикланишидир», деб гапира бошлади. Сўнгра у бу давлат учун «Исроил» ва Фаластин исмидан иборат «Исротин» деган исм ясаб, уни янги давлат номи сифатида таклиф қилди. Лекин унинг ўша иккала янги сўзига – Исротин деган янги сўзига ҳам, йўқ бўлиб кетган Британия лойиҳасини қайта жонлантириш ҳақидаги сўзига ҳам ҳеч ким қулоқ солмади.

1991 йил иккинчи Кўрфаз урушидан кейин Америка тарафларни тинчлик бўйича Мадрид анжуманига тўплади ва уларга Америка фикри бўйича ишлаб чиқилган ечим йўналишидан юришни юклади. Бироқ Британия «Исроил»даги ҳукмрон «Меҳнат» («Авода») партияси етакчилари Рабин ва Перес билан ўзаро келишиб, Америка лойиҳаларини тўхтатишга сўнгги марта уриниб кўрди ва «Фаластин озодлик ташкилоти» билан «Исроил» ўртасида 1993 йили Осло битимини тузишга муваффақ бўлди. Бу битим иккинчи Кўрфаз урушидан кейин Американинг бу ечим учун асос қилиб ишлаб чиққан Мадрид анжуманидаги ғоясига қарши Британия ва Европа томонидан яҳуд вужуди етакчилари ва озодлик ташкилоти раҳбарлари ҳамкорлигида ишлаб чиқилган уриниш бўлди.

Арафот бу битимга кўра Қирғоқ ва Ғазога келди, унга ҳақиқий суверенитетга эга бўлмаган, балки «Исроил»га қарам бўлган Фаластин автономиясини таъсис этишга рухсат берилди. Бироқ Америка бу битимни давомли ва чигал музокараларга айлантириб юборди. Ва унинг розилигисиз ҳар қандай ечим амалга ошмаслигини кафолатлаган ҳолда иш юрита бошлади.

Иккинчи тарафдан, 1994 йил 25 июлда Вашингтонда АҚШ президенти Клинтон ҳомийлигида Иордания қироли Ҳусайн билан «Исроил» бош вазири Рабин иштирокида муштарак йиғин ўтказилди. Унинг изидан «Исроил» билан Иордания ўртасида уруш ҳолати тўхтатилганлиги тўғрисида Вашингтон баёноти эълон қилинди. Бунинг натижасида Водий Араба битимига имзо чекилиб, икки давлат ўртасида уруш ҳолати расман тўхтатилди.

1994 йил 4 майда иккинчи Осло (Ғазо-Ариҳо) битими, 1998 йил 23 октябрда Уай-Ривер битими юзага келди. Лекин бу битимларнинг ҳаммаси дунёга келмасдан йўқ бўлиб кетар эди.

Клинтон маъмурияти 2000 йили Кемп Дэвидда Арафот билан Эхуд Барак ўртасида кенг қамровли тинчлик битими тузишга ҳаракат қилди. Бу битим Кемп Дэвид-2 деб танилди. Клинтон ўз ҳокимиятига шу битимни охирига етказиш билан якун ясашга қаттиқ киришди. Лекин «Исроил»даги афкори омма ҳам, фаластинликлардаги афкори омма ҳам бундай кенг қамровли битимни қабул қилишга тайёр эмас эди. Оқибатда 2000 йил сентябрда ал-Ақсо интифозаси деб танилган қўзғолон аланга олди. «Исроил» эса, Фаластин аҳолисини маҳкам ушлаб турган сўнгги матонатларидан ҳам воз кечиш ва эгилишга мажбурлаш учун уларга қарши ҳар кунги қирғинларни бошлаб юборди. Клинтоннинг иккинчи президентлик даври тугаганлиги сабабли кетиши ва 2001 йилнинг бошида ҳокимиятга кичик Буш келиши билан Кемп Дэвид-2 ҳам йўқ бўлиб кетди.

Буш ҳукуматининг Фаластин масаласига аралашиш тўғрисида иккиланиши

Бушнинг президентлик даври бошланган пайтда унинг ҳукумати АҚШнинг собиқ маъмуриятларидан фарқли ўлароқ Фаластин масаласига жиддий муносабатда бўлмади. «Исроил»-Фаластин кураши сари йўналиш паст суръат эгаллаган эди. 2001 йил февралда Буш маъмурияти Клинтон қарорларидан ҳам, фаластинликлар билан исроилликлар ўртасида фаол воситачиликдан ҳам воз кечди. 2001 йил 7 февралда ташқи ишлар вазирлиги нотиғи Ричард Баучер мухбирларга шундай деди: «Яқин-яқингача муҳокама қилиб келинган фикр ва қарорлар президент Клинтоннинг қарор ва фикрлари эди. Жаноб Клинтон президентликни тарк этгандан кейин улар янги президент ёки АҚШ қарорлари бўлиб қолмайди». Шунга қарамасдан, Америка Фаластин аҳолисини қатл қилиш, ўлдириб кетиш ва тазйиқ ўтказишда – у (маъмурият) бошқарувига қарашли минтақалардами ёки бошқа минтақалардами, фарқсиз – «Исроил» қўлини бўш қўйди. Буш ўз вакилларини минтақага турли мақсадли сафарларга – асосан ижтимоий алоқалар бўйича юбора бошлади. Митчелл ва унинг тавсиялари, сўнгра Жорж Тенет ва у кафолат берган вақтинча ўт очишни тўхтатиш режалари айнан ўшалар жумласидан эди. 2001 йил 11 сентябр воқеалари юз бергунга қадар ишлар бир ташрифдан бошқа бир ташрифга алмашиб давом этиб келди.

11 сентябр воқеалари Фаластин масаласини бир четга суриб қўйди

Дарҳақиқат, 11 сентябр ҳужумлари «Исроил»-Фаластин курашидан ўзга бирламчи ишларни пайдо қилди. Бу масала Буш маъмурияти наздида жуда паст даражага тушиб кетди. Чунки Америка терроризмга қарши кураш баҳонасида Ислом олами узра янги ҳужум уюштириш учун тайёрлана бошлади. «Исроил» ҳам Фаластин маъмуриятига бошқариш салоҳиятини бериб қўйган минтақалар – Ариҳо, Жанин, Ғазо шаҳри ва Аробаларни қайтадан босиб олиш учун шу фурсат – «терроризмга қарши кураш»дан фойдаланиб, фаластинликларга қарши ҳаддан зиёд куч ишлатди. «Исроил» шу шаҳарларга ўз ҳукмронлигини ўрнатиш мақсадида танклар, вертолётлар ва ҳарбий самолётлардан фойдаланди. Шарон содир этаётган ваҳшиёна жиноятлар шунчалик очиқ-ойдин бўлдики, Америка мусулмонлар юртлари (Афғонистон, кейинчалик Ироқ)га ҳужум қилиш учун олиб бораётган тайёргарликларига унинг таъсир қилишидан қўрқиб қолди, шу сабабдан ўзини минтақага эътибор қаратгандек қилиб кўрсатиб, вазиятни юмшатмоқчи бўлди. 2001 йил октябр ойида «Янги Яқин шарқ ташаббуси» деб аталмиш лойиҳасини эълон қилди. Бу лойиҳадан Американинг терроризмга қарши урушида арабларнинг ҳам қўллаб-қувватловини қўлга киритиш мақсад қилинди.

Давоми бор

Ҳизб ут-Таҳрирнинг “Сиёсий масалалар” китобидан олинди

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

26.04.2022й