بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Трамп ва Харрис ўртасидаги дастлабки сайловолди дебатга бир назар

2024 йил 10 сентябрда «ABC News» телерадиокомпанияси мезбонлигида президентликка Республикачилар партиясидан номзод собиқ президент Дональд Трамп билан Демократлар партиясидан номзод вице-президент Камала Харрис ўртасидаги дастлабки сайловолди дебати бўлиб ўтди. Йирик сондаги телетомошабинлар кузатуви остида бўлиб ўтган ушбу баҳс иккала номзодга ҳам кескин сайлов пойгасида ўз позициясини мустаҳкамлаши учун қулай имконият бўлди. Яъни бир нечта муҳим штатларда муддатидан олдин овоз бериш олдидан ҳамда америкалик сайловчиларнинг овоз беришлари режалаштирилган ноябр сайловларига икки ой қолганда қулай имконият бўлди. Дебатда асосий эътибор аборт, миграция сиёсати, иқтисод, Ғазо ва Украина урушлари ҳамда АҚШнинг Афғонистондан чиқиб кетиши оқибатлари каби муҳим масалаларга қаратилди. Бу дебат кўриб чиқиш керак бўлган айрим масалаларни кўрсатди:

Биринчи: гарчи дебат яхши услуб бўлиб, номзодларга ўз менталитетини кўрсатиш ва сайлов дастурини тақдим этиш ҳамда сайловчилар билан мулоқот қилиш имконини берса-да, бироқ у Ғарб мамлакатларида, айниқса, Америкада номзодларнинг ўзини тутиш услуби туфайли ўз қийматини йўқотмоқда.

Аслида, дебатда ҳар бир номзод тортишув, қарши ташвиқот ва шахсий ҳужумдан қочиши, бунинг ўрнига, ўз дастурини тақдим қилиши ва менталитетини кўрсатиши керак. Дебатларда ҳар бир номзоднинг вазифаси долзарб муаммоларга энг тўғри ечимни тақдим қилиш ҳамда халқни юксалтириш ва сиёсий тартибни мустаҳкамлашга ҳисса қўшишдан иборат бўлиши лозим. Бироқ Харрис билан Трамп ўртасидаги мунозара провокацион спектаклга айланиб, асосий мақсад рақибни хато қилишга мажбур қилиш бўлди. Бу эса салбий нуқта бўлибгина қолмай, балки ҳар бир томоннинг ҳам индивидуал, ҳам партия даражасида бир-бирини йўқ қилиш истагини кўрсатади. Бундай ёндашув мунозаранинг халқ манфаати ва сиёсий тузумга ҳеч қандай алоқаси бўлмаган шармандали шоуга айланиб кетишига олиб келди.

Агар номзодларнинг ҳар бири аниқ дастур ва тўлақонли сиёсий лойиҳага эга бўлганда эди, улар ўзаро ҳужумларга эмас, балки конструктив муҳокамага эътибор қаратишлари мумкин бўлар эди. Рақибининг обрўсини тўкишга қаратилган бундай ёндашув ҳар икки номзоднинг ҳам заиф ва тайёр эмаслигини тасдиқлайди.

Иккинчи: Харрис жуда муҳим масалани кўтарди. У Трампни «Америка ҳукумат тизимини қайта ташкил этиш режаси» бўлган 2025 лойиҳаси билан боғлиқликда айблади. Трамп эса буни рад этди. Маълумки, бу лойиҳа консерватив кун тартибини илгари сурувчи Вашингтонда жойлашган Heritage Foundation тадқиқот маркази томонидан нашр қилинган.

NPR веб-сайти хабарига кўра, «Лойиҳа режаси 920 саҳифадан иборат бўлиб, АҚШнинг кейинги ҳукумати қандай бўлиши кераклиги, жумладан, президент ваколатларини кенгайтириш тўғрисида ҳамда партияга содиқ бўлган шахслар билан алмаштириш имкониятини таъминлаш учун федерал ишчи кучини ислоҳ қилиш ҳақида консерватив тасаввурни тақдим этади». Веб-сайтда, шунингдек, «Лойиҳанинг Трампнинг шахсий режаси эмаслиги, балки агар у сайловда ғолиб чиқса, унинг президентлигида амал қилиш учун ишлаб чиқилган»лиги таъкидланди. Аввалроқ Байден бундай дея ўзининг хавотирларини билдирган эди: «2025 лойиҳасидан ҳар бир америкалик қўрқиши керак. Чунки у Трампга кундалик ҳаётимиз устидан чегара билмас ҳокимият беради».

Лойиҳанинг расмий веб-сайтига кўра, у «самарали консерватив бошқарув» учун замин яратиши кутилаётган тўртта асосий тамойилга асосланади: сиёсий кун тартиб, кадрлар, тренинг ва 180 кунлик ҳаракатлар режаси.

Лойиҳада ижро ҳокимиятида кенг қамровли ислоҳотлар ўтказиш батафсил баён қилинган, жумладан, порнографияни жиноий жавобгарликка тортиш, унга кенг қамровли тақиқ қўйиш, савдо ва таълим вазирликларини тугатиш, аборт таблеткаларини сотишни тўхтатиш каби.

Лойиҳада, шунингдек – Нью-Йорк Таймс газетасига кўра – Мексика билан бўлган чегарада «қамоққа олишда ёрдам бериш» ва миллионлаб ноқонуний муҳожирларни оммавий депортация қилиш учун АҚШ армиясининг киритилиши ҳам қўллаб-қувватланган.

Трамп маъмуриятидаги собиқ расмийлар етакчилик қилаётган айни лойиҳада, шунингдек, минглаб давлат хизматчиларини ишдан бўшатиш, президент ваколатларини кенгайтириш ҳамда кенг қамровли солиқ имтиёзларини жорий этишга чақирилади.

Трамп дебатда бундай деди: «Мен 2025 лойиҳаси ҳақида ҳеч нарса билмайман… Унинг ортида ким турганини ҳам билмайман. Мен уларнинг баъзи фикрларига қўшилмайман, улар менга кулгили ва бемаъни туюлади».

Трамп ва унинг жамоасининг лойиҳага алоқадорлигига асосланиб шуни таъкидлаш мумкинки, ҳатто баъзи конституциявий масалаларни қайта кўриб чиқиш ва ҳокимиятни ижро этувчи ҳокимият фойдасига қайта тақсимлаш ғоясининг ўзи ҳам яқинлашиб келаётган таҳдиддан далолат беради. Бу ўнг қанот элиталари Американи нафақат халқаро миқёсда, балки ички миқёсда ҳам эркинлик тамойилларига путур етказадиган диктатурага айлантира олишининг аниқ белгисидир.

Учинчи: дебатни кузатган киши ҳеч бир томон кенг қамровли сиёсий лойиҳа тақдим қилмаганини, балки унда асосий эътибор ўзаро ҳужумлар ва провокациялар ҳамда бу ҳужумлардан ҳимояланиш ҳаракатларига қаратилганини гувоҳи бўлади. Фақатгина иқтисод, божхона тарифлари, буларнинг инфляция ва савдо урушларига таъсири каби айрим сиёсий мавзулар кўтарилди. Масалан, Трамп «Ғазо ва Украинадаги урушни тўхтат»моқчилигини айтди. Бироқ бу қандай содир бўлишини, кимнинг ҳисобига бўлишини баён қилмади. Бу ҳисоблаб чиқилган сиёсий стратегиями ёки хавфли ва қалтис оқибатларга олиб келадиган сиёсий саргузаштми?! Харрис ҳам «(Ғазодаги) бу уруш тугаши керак. Ўт очишни тўхтатиш ва гаровга олинганларни озод этиш керак. Ғазони қайта тиклаш икки давлат ечимини талаб қилади» деди. Шу билан бирга, Трамп АҚШдаги яҳудий жамоасини ўзига жалб қилишга ҳаракат қилиб, «Харрис Исроилни ёмон кўради. Агар у сайловда ғолиб чиқса, икки йилдан кейин Исроил йўқ бўлиб кетади», деди.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш керакки, империяларнинг таназзулга юз тутиши ва заифлашиши, одатда, бирданига содир бўлмайди. Балки унинг ўзига хос сабаблари ва муқаддималари бор бўлиб, бу кўплаб омилларга қараб турли вақтларни олиши мумкин. Нима бўлганда ҳам, қуёш сўнишга қараб кетмоқда. Америка аллақачон ушбу таназзул йўлига кириб бўлган. Бу хаёл ёки шунчаки орзу эмас. Ҳатто кўплаб америкалик мутафаккирлар ҳам буни аллақачон айтиб ўтиб, Американинг таназзули ва қулаши ҳақида кўплаб китоблар ёзишган. Бироқ Американинг ҳақиқий таназзулга учраши халқаро майдонда у билан жаҳон етакчилиги учун рақобатлаша оладиган мафкуравий давлат пайдо бўлганда содир бўлади. Бу давлат яқинда Аллоҳнинг ёрдами билан барпо бўладиган Пайғамбарлик минҳожи асосидаги иккинчи рошид Халифалик давлатидир.

Роя газетасининг 2024 йил 2 октябр чоршанба кунги 515-сонидан