بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Саволга жавоб

Давлатдан қарз олиш ҳукми

Hichem Habbesi-га

Савол: Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва барокатуҳ

Буюк Аллоҳдан Ислом умматини нусрат ва мустаҳкам ғолибиятга муяссар қилишини, буни ҳеч кечиктирмай, тез орада амалга оширишини сўрайман. Муҳтарам шайхимиз, сизга Аллоҳ сиҳат-саломатлик, офият ва омонликни давомли қилсин! Аммо кейин…

Савол: Тунис ҳукумати халқнинг заиф қатламлари деб аталадиган айрим тоифалари учун фоизсиз қарзлар бериш орқали уларга енгиллик яратиш дастурини эълон қилди. Хўш, мусулмонлар учун бундай қарзларни олишга ариза топшириш жоизми ёки банк операциялари билан муносабат қилиш, гарчи фоизсиз (0%) қарз бўлса ҳам, аслида жоиз эмасми? Аллоҳ сиздан рози бўлсин, илмингизни зиёда қилсин ва ғалабани сизнинг қўлингиз билан ато этсин!

Жавоб: Ва алайкум ассалом ва раҳматуллоҳи ва барокатуҳ.

Биринчидан: фоизсиз қарз олиш эҳтиёжманд киши учун жоиздир… Бу ҳолатда қарз берувчига Аллоҳнинг изни билан ажр-савоб бордир. Бунга далиллар қуйидагилардир:

  1. Қарз берувчининг ажрига келсак, Имом Муслим… Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар: «Ким бир мўминнинг дунё машаққатларидан бир машаққатини аритса, Аллоҳ ундан Қиёмат куни машаққатларидан бирини аритади. Ким бир камбағалга (қийналган кишига) енгиллик яратса, Аллоҳ унга дунё ва Охиратда енгиллик беради».

Шунингдек, Ибн Можа ўз «Сунан»ида… Ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилади: Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар: «Қайси бир мусулмон бошқа мусулмонга икки марта қарз берса, худди уни(бнрган қарзини) бир марта садақа қилган каби бўлади».

  2. Муҳтож киши учун қарз олишнинг жоизлигига келсак:

а- Имом Муслим… Абу Рофеъ розияллоҳу анҳудан ривоят қилади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бир одамдан ёш туяни қарзга олдилар. Кейин у зотга садақа туялари келиб қолди ва Абу Рофеъга ўша одамнинг туясини қайтариб беришни буюрдилар. Абу Рофеъ у зотнинг олдиларига қайтиб келиб: Уларнинг орасидан фақат тўрт ёшли яхши туяни топдим, холос, деди. Шунда у зот: «Унга ўшани бериб юбор, чунки одамларнинг яхшиси қарзини гўзал тарзда узадиганидир», дедилар».

б- Насоий… Исмоил ибн Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Абу Рабиъадан, у отасидан, у эса бобосидан ривоят қилиб чиқарган: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам мендан қирқ минг (қарз) олдилар. Кейин у зотга мол келиб қолди ва уни менга топшириб, дедилар: «Аллоҳ аҳлинг ва молингга барака берсин! Қарзнинг мукофоти фақат ҳамд айтиш ва уни қайтаришдир».

  3. Агар қарз олиш эҳтиёж юзасидан бўлса ва шаръан жоиз кўрилса, Аллоҳ субҳанаҳу унинг ишини осон қилиб қўйиш орқали қарзни адо этишида унга ёрдам беради:

а- Бухорий… Абул-Ғайсдан, у Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилади: Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар: «Ким одамларнинг молини қайтариш ниятида олса, Аллоҳ унинг номидан адо этади (қарзини узишга ёрдам беради). Ким уни нобуд қилиш (қайтармаслик) ниятида олса, Аллоҳ уни нобуд қилади».

б- Аҳмад ўз «Муснад»ида… бир кишидан, у Маймуна бинти ал-Ҳорисдан ривоят қилиб айтади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай деганларини эшитдим: «Ким Аллоҳ азза ва жалла унинг қайтаришни хоҳлашини билган ҳолда қарз олса, Аллоҳ унинг номидан уни адо этади», яъни Аллоҳ унга унинг қарзини узишда ёрдам беради».

Иккинчидан: фоиз (судхўрлик) эса қаттиқ таъқиқланган ҳаромдир:

а- Аллоҳ таоло деди:

﴿الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا﴾

«Судхўр бўлган кимсалар (қабрларидан) турмайдилар, магар жин чалган мажнун каби турадилар. Бунга сабаб уларнинг: «Байъ (олди-сотди) ҳам судхўрликнинг ўзи-ку?» — деганларидир. Ҳолбуки, Аллоҳ байъни ҳалол, судхўрликни ҳаром қилган».. [Бақара сураси 275]

б- Аллоҳ таоло деди:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ﴾

«Эй мўминлар, Аллоҳдан қўрқингиз ва агар чиндан мўмин бўлсангизлар, судхўрлик сарқитларини тарк қилингиз (воз кечингиз)! Энди агар (фармонимизни) қилмасангиз, у ҳолда Аллоҳ ва Унинг расули томонидан бўлган урушни билиб қўйинг! Агар тавба қилсангиз, дастмоянгиз ўзингизга — золим ҳам, мазлум ҳам бўлмайсиз». [Бақара сураси 278-279]

Учинчидан: Қарз олиш ва уни қайтариш (узиш):

а- Агар қарз ҳукуматдан, масалан, Молия вазирлиги ёки унинг идоралари томонидан бўлса, қарз сўраб ариза берасиз, маъқуллангач, қарзни давлат идораларига маълум муддат ичида ортиқчасиз (фоизсиз), қандай бўлса, шундай тарзда қайтариш шарти билан қабул қилиб оласиз. Агар иш шундай бўлса, бу жоиздир..

б- Агар қарз давлат банкидан бўлса ва уни ҳеч қандай қўшимчасиз (фоизсиз) яна давлат банкининг ўзига қайтарсангиз, бу ҳам жоиздир…

в- Агар давлат бу қарзни хусусий банк орқали, яъни акциядорлик жамияти бўлмаган банк орқали берса ва уни ўша банк орқали ҳеч қандай қўшимчасиз (фоизсиз) қайтарсангиз, бу ҳам жоиздир..

г- Аммо агар давлат бу қарзни банк (акциядорлик жамияти) орқали берса ва қарзни ана шу банкка қайтарсангиз, бу жоиз эмас, чунки акциядорлик жамиятининг шартномаси ботилдир, бинобарин, у билан муомала қилиш саҳиҳ бўлмайди (тўғри келмайди)..

Ва сўнггида, Аллоҳ субҳанаҳу ва таолодан сизга ҳалол ва баракали ризқ ато этишини сўраб қоламан:

﴿إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ﴾

«Зеро Аллоҳнинг Ўзигина (барча халойиққа) ризқу рўз бергувчи, куч-қувват соҳиби ва қудратлидир». [Зориёт сураси 58 оят]

Биродарингиз Ато ибн Халил Абу ар-Рошта     13 жумодул охир 1448ҳ

                                                                                     24 октябр 2026м