Американинг Марказий Осиёга янгича қадами

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2025 йил 29 май куни Ўзбекистон Республикаси Президентининг Афғонистон бўйича махсус вакили Исматулла Иргашев АҚШ Давлат котиби ёрдамчисининг Афғонистон ҳамда Хавфсизлик ва трансмиллий муаммолар масалалари бўйича ўринбосари, Жанубий ва Марказий Осиё ишлари бюроси вакили Мэри Бишопинг билан учрашув ўтказди. Учрашув чоғида афғон мавзуси бўйича икки томонлама ҳамкорлик масалалари муҳокама қилинди. Афғонистондаги вазиятни барқарорлаштириш масалалари юзасидан мунтазам мулоқотни сақлашда ўзаро манфаатдорлик таъкидланди. Томонлар халқаро ва минтақавий хавфсизликнинг долзарб масалалари юзасидан ҳам фикр алмашдилар, терроризм ва экстремизмга қарши кураш соҳасида ҳамкорликни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратдилар.

АҚШ ҳукуматига Марказий Осиё билан ҳамкорлик қилиш ва ушбу минтақани Россия ва Хитойга қарши геосиёсий курашда фойдаланиш зарурлигини кўрсатувчи режа тақдим этилди ҳамда ҳисобот эълон қилинди. Ҳисобот Америка Ташқи Сиёсат Кенгаши (American Foreign Policy Council, AFPC) қошидаги Марказий Осиё ва Кавказ институти (Central Asia-Caucasus Institute, CACI) томонидан тайёрланган. У “Аn American Strategy for Greater Central Asia” (“Катта Марказий Осиё учун Америка стратегияси”) деб номланган.

Мазкур ҳисобот АҚШнинг Марказий Осиё ва Жанубий Кавказдаги стратегик манфаатларини акс эттиради. Ушбу манфаатлар минтақада ўз позициясини мустаҳкамлаш, Россия ва Хитой таъсирини чеклаш, демократик институтлар ва капитализм тизимини “бозор иқтисодиёти” ниқоби остида ривожлантиришга қаратилган. Шунингдек, ҳисоботда минтақа географиясини кенгайтириш, яъни Озарбайжонни стратегик режаларга киритиш назарда тутилган. Озарбайжон минтақадаги давлатлар ўртасида боғловчи бўғин ҳамда энергетика ва транспорт соҳаларида муҳим ҳамкор сифатида алоҳида қайд этилган.

Ҳисоботда шундай дейилади: “Вашингтон АҚШнинг минтақадаги рақобатбардош позицияларини мустаҳкамлаши керак. Бу Россия-Хитой муносабатлари, Осиёдаги геосиёсий рақобат ва муҳим ресурслар, хусусан, уран, нефть ва табиий газ бозорларига таъсир кўрсатади”.

Ҳисобот муқаддимасида экспертлар АҚШнинг амалдаги стратегияси Совет Иттифоқи давридаги Марказий Осиё тушунчасига асосланганини таъкидлашади. Аммо бу тушунча эндиликда актуал эмас. Шу сабабли сиёсий таҳлилчилар Озарбайжонни ҳам Марказий Осиё давлатлари гуруҳига қўшишган, чунки Марказий Осиё ва Озарбайжон ўзини алоҳида сиёсий-иқтисодий минтақа сифатида кўради. “Бу тушунча АҚШ стратегиясидаги геосиёсий йўналишни белгилашда “Катта Марказий Осиё” (КМО) атамасидан фойдаланишни оқлайди”,  дейилади ҳисоботда. Шунингдек, ҳисоботда Афғонистон ҳам КМО таркибига киради. Ҳозирча Америка Афғонистонни муаммо сифатида кўради. Аммо таҳлилчилар таъкидлайдиларки, бу ёндашув қайта кўриб чиқилиши керак. Афғонистон бошқариладиган барқарорлик омилига айланиши лозим. Кўринишидан АҚШ ҳукумати бу тавсияларни инобатга олган. Буни АҚШ давлат котиби Марко Рубионинг Конгрессдаги чиқиши тасдиқлайди. У ўз нутқида Давлат департаменти “Толибон” ҳаракатини хорижий террорчи ташкилот сифатида таснифлаш масаласини қайта кўриб чиқмоқда, деб маълум қилди. Аммо якуний қарор Оқ уйнинг келажакдаги Афғонистон бўйича сиёсатига боғлиқ бўлади. (Amu.tv 21.05.2025й)

Марказий Осиёнинг йирик давлатлари энергия, камёб минераллар ва бошқа ресурслар манбаи ҳисобланади. Уларнинг иқтисодиёт ва технологиялар соҳаларидаги роли нафақат АҚШ, балки унинг эҳтимолий рақиблари учун ҳам муҳим. Масалан, Қозоғистон ва Ўзбекистон уран, камёб ер элементлари, литий ва бошқа муҳим элементларга бой. АҚШ ва бошқа геосиёсий ўйинчилар бу ресурсларга устувор равишда эга бўлишни хоҳлайди. Ҳисоботда қайд этилганидек, Америка учун бу ресурслардан ўзи ва иттифоқчилари фойдаланиш имкониятини қўлга киритиш, шу билан бирга, рақибларига, жумладан, Хитойга улардан фойдаланиш имконини чеклаш стратегик аҳамиятга эга.

Ҳисоботда Дональд Трамп маъмуриятига бевосита тавсиялар ҳам мавжуд. Шуни тушуниш муҳимки, КМО бир четдаги қўшимча ҳудуд эмас, балки Хитой каби қўшни рақиблар билан курашда марказий ўринни эгаллайди. Шундай қилиб, уларнинг тасаввурига кўра, “КМО” бу ўзгарувчан геосиёсий ва иқтисодий шароитда таянч нуқта ҳисобланади. Минтақадаги вазият ҳали ҳам тўғридан-тўғри ҳамкорлик ва учинчи томон лойиҳалари орқали АҚШ таъсирида шаклланмоқда. Таклиф этилаётган стратегия Хитойнинг география ва иқтисодий устунликларини камайтиришга, яъни муқобил савдо йўлаклари ва фойдали қазилмаларнинг диверсификацияланган таъминот занжирларини яратиш орқали АҚШ манфаатларини илгари суришга қаратилган.

Шунга кўра, Трамп ҳукумати Афғонистонни Осиё қитъасига юриш қилиш учун қадам қўйиш жойи, Марказий Осиё орқали Россия ва Хитойни қамал қилиш дарвозаси, минтақанинг улкан бойликларини Покистон ҳамда Ҳинд океани ва Форс кўрфази соҳилларидаги портларга ўтказишда йўлак эканини билгани ҳолда, 2021 йилда шармандаларча чиқиб кетган бўлса-да, бу юртдан ўз манфаатлари йўлида фойдаланиш учун Ўзбекистон қатори Қатар ва Покистон режимларини ҳам ишга солмоқда.

4 июнда эса, Мэри Бишопинг Доҳа шаҳрида Қатар Давлат ташқи ишлар вазири Муҳаммад бин Абдулазиз Ал Халифа ҳамда бошқа бир қатор давлатлар вакиллари билан учрашди. Бу ҳақда АҚШнинг Афғонистондаги элчихонасининг муваққат ишлар вакили Карен Деккер ўзининг Х ижтимоий тармоғидаги саҳифасида маълум қилди. Учрашувда Афғонистон билан боғлиқ умумий муаммолар, жумладан, терроризмга қарши кураш, гиёҳванд моддаларнинг ноқонуний айланмаси, ноқонуний миграция ва ҳибсга олинган америкалик фуқароларни озод қилиш масалалари муҳокама қилинди. Деккер музокараларни “натижага йўналтирилган” деб таърифлади ва Қатарни умумий устуворликларни илгари суришда “қимматли, ҳамкорликка тайёр дўст” сифатида юқори баҳолади. Унинг сўзларига кўра, муҳокамалар “барча ҳибсга олинган америкалик фуқароларни уйларига хавфсиз етказиш, ноқонуний миграциянинг олдини олиш ва гиёҳванд моддаларга қарши курашиш” масалаларига қаратилган. “Биз Қатарни хавфсизлик, фаровонлик ва минтақавий барқарорликка бўлган умумий интилишимизда қимматли ва ҳамкорликка тайёр дўст деб аташдан ғурурланамиз”,  дея қўшимча қилди Деккер.

Бундан ташқари, Афғонистон Ташқи ишлар вазири Мавлави Амир Хон Муттақи билан Покистон ташқи ишлар вазири Муҳаммад Исҳак Дар ўртасида телефон суҳбати бўлиб ўтди. Ушбу суҳбатда икки қўшни мамлакатнинг дипломатик муносабатларини элчилик даражасига кўтариш икки томонлама кенг ҳамкорлик учун – савдо, хавфсизлик, минтақавий алоқа ва одамлар ўртасидаги алмашинув каби соҳаларда мустаҳкам платформа яратишига хизмат қилиши ҳақида фикр билдирилди. Қобул ва Исломобод ўртасидаги дипломатик ваколатхоналар паст даражада бўлиб, расмий элчилар мавжуд эмас эди. Ҳар икки мамлакат мураккаб геосиёсий динамикага дуч келаётгани сабабли, дипломатик муносабатларнинг даражасини кўтариш қарори минтақада барқарорлик ва прагматик ўзаро ҳамкорлик йўлида муҳим қадам, деб баҳоланмоқда. (Новости Арианы, 01.06.2025й)

3 июнда эса Покистон Бош вазири Шаҳбоз Шариф Ҳиндистон томонидан қўллаб-қувватланаётган кучларнинг Афғонистон ҳудудидан Покистонга қарши террорчилик фаолиятини амалга ошириш учун фойдаланишидан огоҳлантирди ва Афғонистон Ислом Амирлиги билан чуқурроқ ҳамкорлик қилиш зарурлигини таъкидлади. Покистон ОАВ хабарларига кўра, Шариф бу баёнотларни Пешоварга олий даражадаги ташрифи чоғида берган. Унга ҳукуматнинг юқори лавозимли амалдорлари ва олий ҳарбий раҳбарият, жумладан, Покистон армияси штаб бошлиғи генерал Осим Мунир, мудофаа ва хавфсизлик бўйича катта федерал вазирлар ҳамда Идоралараро разведка (ИСИ) раҳбари ҳамроҳлик қилган.

Шунингдек, Покистон 2025 йилда БМТ Хавфсизлик Кенгашида етакчи ролларни ўз зиммасига олишга тайёрланмоқда. У Толибонга қарши санкциялар қўмитасига раислик қилади ва Терроризмга қарши кураш қўмитаси раисининг ўринбосари лавозимини эгаллайди. Толибонга қарши санкциялар қўмитаси БМТ томонидан белгиланган чоралар, масалан, санкциялар рўйхатига киритилган шахслар ва ташкилотларга нисбатан саёҳатга чекловлар, қурол эмбаргоси ва активларни музлатиш каби чораларга риоя этилишини назорат қилади. Бу муҳим лавозим билан бир қаторда, Покистон Терроризмга қарши кураш қўмитаси раисининг ўринбосари вазифасини ҳам бажаради.

Демак, Америка 20 йиллик урушдан қолиб кетган ўртадаги ўзаро муаммоли масалаларни ҳал қилиш фонида муносабатларни илиқлаштириш учун югурдакларини ишга солар экан, Покистонга сиёсий инструментни ҳам бермоқда. У Россия ва Хитойдан фарқли равишда воситачи давлат орқалигина иш олиб бора олади. Шунга кўра, Марказий Осиёдаги воситачи давлат сифатида Ўзбекистонни танлади. Шунинг учун Россия расман Толибонни террористик ташкилотлар рўйхатидан чиқарган, Хитой эса террористик ташкилот деб эълон қилмаган бўлса-да, Ўзбекистон ҳануз Америка позициясида қолмоқда. “Ўзбекистон Афғонистон билан муносабатларда прагматик ва принципиал ёндашувга содиқ қолиб, Ислом Амирлигини шошилинч расмий тан олишни эмас, балки у билан халқаро мулоқотни ёқламоқда”. Бу ҳақда Хавфсизлик Кенгаши котибининг ўринбосари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг ташқи сиёсат бўйича махсус вакили Абдулазиз Комилов яқинда Ishonch.uz нашрига берган интервьюсида маълум қилди. Комилов Ўзбекистоннинг позицияси зудлик билан тан олишни назарда тутмаслигини тушунтирди. “Гап уларни тан олишимиз ёки тан олмаслигимизда эмас. Тан олиш вақт ўтиши билан, лекин фақат халқаро ҳамжамият, айниқса БМТ билан мувофиқлашган ҳолда амалга ошади”, – деди.

Афғонистон мусулмонларига қарши ҳаводан, қуруқликдан ва денгиздан ҳарбий ҳужум қилиши учун Америкага имконият яратиб берган Покистон ва Ўзбекистоннинг малай режимлари бугунги кунга келиб, нафақат Афғонистон, балки минтақа мамлакатларига сиёсий ва иқтисодий ҳужум қилишида ҳамкорлик қилмоқда. Куфр боши бўлмиш Америка ва мусулмонларнинг биринчи рақамли қотили Трампнинг хизматида бўлиб, ўзига хорлик тамғасини ёпиштирмоқда. 

 يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَىٰ أَوْلِيَاءَ ۘ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ 

– “Эй мўминлар! Яҳудий ва насронийларни дўст тутманглар. Улар бир-бирларига дўстдирлар. Сизлардан ким уларни дўст тутса, у, албатта, улардандир. Аллоҳ золим қавмни ҳидоят қилмас”.   (Моида:51)

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Иззатуллоҳ

11.06.2025й

0

0