Иқтисодни “соя”дан чиқариш сиёсати кимнинг манфаатига хизмат қилади?
Иқтисодни “соя”дан чиқариш сиёсати кимнинг манфаатига хизмат қилади?
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Президент Мирзиёев 11 август куни яширин иқтисодиётга қарши курашиш тизимини такомиллаштириш бўйича тақдимот билан танишди. “Яширин иқтисодиётни фақат назоратни кучайтириш билан жиловлаб бўлмайди”, – деди у. Бу ҳақда президент матбуот хизмати хабар берди.
Ўзбекистонда иқтисодий сиёсатдаги иккиюзламачилик – халқ орасида тобора кўпроқ муҳокама этилаётган мавзулардан бирига айланди. Бир томонда давлат аҳоли даромадини тўлиқ расмийлаштириш ва ҳар тийини учун ҳисоб-китоб талаб қилса, иккинчи томонда миллиардлаб долларлик қийматга эга ерлар ва ер ости бойликларини инвесторларга узоқ муддатли ва имтиёзли шартларда “тортиқ қилиш” амалиёти давом этмоқда. Бироқ бу расмий баёнотларда “инвестиция муҳитини яхшилаш”, “янги иш ўринлари яратиш” ва “бюджет даромадларини ошириш” каби иддаолар билан хаспўшланмоқда.
Президент Мирзиёев иқтидорга келгач, хорижий инвестицияларни жалб қилишни устувор вазифа қилиб, ер ва ер ости бойликларидан фойдаланиш тартибини қайта кўриб чиқишни бошлади. Дастлаб, Япония, Хитой ва Россия билан уран, олтин ва газ лойиҳалари бўйича келишувлар имзоланди. Маҳсулот тақсимоти тўғрисидаги битимлар асосида нефт ва газ қазиб олишга йирик инвесторлар жалб этилди. Ҳукумат инвесторларга солиқ ва божхона имтиёзларини кўпайтирди, бу эса бюджетга тушумларни камайтирди. Тошкент ва Навоийда Хитой компаниялари билан кумуш ва мис қазиб олиш лойиҳалари бошланди.
Президентнинг 2023 йил 28 февралдаги “Қишлоқ хўжалигида инвестицион лойиҳаларни амалга ошириш учун ер участкаларини тўғридан-тўғри, узоқ муддатга ижарага бериш тўғрисида”ги қарори хорижий инвесторларга қишлоқ хўжалиги ерларини ижарага бериш тартибларини белгилаб берди. Қорақалпоғистон ва Жиззахда катта ер майдонлари хорижий агрокомпанияларга 30-50 йилга ижарага берилди. Маҳаллий фермерларнинг бир қисми ерларини йўқотди ёки фақат ишчи сифатида қайтди. Шунингдек, Навоий, Ангрен, Жиззах ва Хоразмда янги иқтисодий зоналар ташкил этилди. Инвесторлар учун 10-15 йиллик солиқ ва божхона имтиёзлари берилди. Бироқ ҳукумат аҳолидан солиқ йиғимларини оширди, кичик бизнесга назорат кучайтирилди. Жаҳон Банки ва ХВЖ талаблари асосида “соя” иқтисодиётини қисқартириш учун электрон ҳисоботлар ва онлайн-назорат системалари жорий этилди. Инвесторлар эса имтиёзларини сақлаб қолди.
2025 йилга келиб йилнинг дастлабки чорагида Ўзбекистон умумий ташқи қарзи 68,4 млрд долларни ташкил қилиб, 4,3 млрд долларга ошди. Бунда давлат ташқи қарзи 35,8 млрд доллар (+1,9 млрд), корпоратив ташқи қарз эса 32,6 млрд долларга (+2,4 млрд) тенг бўлди. Қарзни ресурслар орқали қоплаш сиёсати туфайли ерости бойликларини янада кўпроқ узоқ муддатли шартнома асосида инвесторларга бериш тенденцияси кучайди. Шу билан бирга, бюджетни тўлдириш учун “соядаги иқтисод”ни тугатиш шиори билан аҳолига тадбиркорликда патент, онлайн касса, электрон солиқ ҳисоботлари каби чоралар қатъийлашди. Бу чоралар кўпчиликни қўшимча тўловлар, жарималар ва қоғозбозлик юки остида қолдирмоқда. Аҳоли ўз даромадининг ҳар сўмини ҳисобга олишга мажбур бўлса-ю, миллиардлаб қийматга эга ресурслар тақдирида унинг овози эшитилмаса?!
Ўзбекистонда иш ўринлари етишмаслиги муаммоси долзарблигича қолмоқда. Расмий статистикада ишсизлик даражаси паст кўрсатилса-да, амалда аҳолининг катта қисми ўзини-ўзи иш билан таъминлашга мажбур. Меҳнат бозоридаги иш ўринлари танқислиги, муносиб маошнинг йўқлиги, солиқ ва йиғимлар кўплигидан қонуний фаолият юритиш фойдадан кўра харажатни кўпайтириб қўйиши натижасида одамлар “соя”га ўтиб, даромадини яшириш орқали солиқлардан қочади. Бу улар учун тирикчиликнинг ягона йўли бўлиб қолмоқда.
Мирзиёев ҳукумати “рақамлаштириш ва электрон тўловлар орқали иқтисодий фаолиятни шаффофлаштириш” дея, халқнинг “соя”да қолишига мажбур қилаётган асл сабабларини ечимсиз қолдирмоқда. Шунинг учун “соя”дан чиқариш фақат жазо ва мажбурлаш орқали амалга оширилиши билан аҳоли норозилигини кучайтирмоқда. Бу ишлар ортида турган халқаро молия институтлари – Жаҳон банки ва ХВЖ эса, давлат бюджети даромадларини ошириш ва солиқ базасини кенгайтириш талабини қўймоқда.
Кофир Ғарб бутун оламда ўзининг қўғирчоқ ҳукуматлари орқали татбиқ қилаётган капиталистик иқтисод тузуми мана шудир. Бу тузум бир ҳовуч капиталистлар фойдасига дунё ҳалқларининг қонини сўради. Мирзиёевнинг соядаги иқтисодни йўқотиш ташаббуси ҳам мана шунинг ёрқин мисолидир. Шунга кўра, капиталистлар манфаати учун халқ устида сиёсат юритаётган қўғирчоқ ҳукуматларнинг ўрнини Аллоҳнинг шариатини тузум сифатида татбиқ қиладиган Рошид Халифалик бошқаруви эгалласагина Умар ибн Абдулазиз давридаги каби закот олишга ҳақли камбағаллар топилмайдиган иқтисодий фаровонликка эришилади.
Иззатуллоҳ
17.08.2025й
