بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Трампнинг Форс кўрфазига сафари

АҚШ президенти Трампни ўтган ҳафтада Форc кўрфази давлатлари: Саудия Арабистони, Қатар ва Бирлашган Араб Амирликларига ташриф буюришга ундаган сабабларни ўрганиш қийин эмас. Чунки ташриф тадбирлари, ундан олдинги учрашувлар ва унинг давомида берилган баёнотлар яширин эмас, аниқ ва равшан бўлди.

Биринчидан, Трамп минтақага ташриф буюриш учун Американи тарк этганидан бир неча кун олдинги воқеаларга эътиборни қаратишимиз керак. Чунки бу воқеалар ташриф воқеалари билан боғлиқ. Ташриф Америка ичкарисидаги нотинч кунлардан кейин амалга оширилди. Чунки Трамп дунёнинг барча давлатларига, хусусан, Хитойга бож тўловларини оширишга қарор қилганидан кейин вазият деярли кескинлашиб кетди. Бож тўловларининг оширилиши қимматли қоғозлар ва облигациялар бозорларида Америка бозорини ларзага келтирган катта йўқотишларга олиб келди. Масалан, у турли савдо ҳамкорларига янги тарифларни эълон қилганидан кейин Уолл-Стрит қимматли қоғозлар бозорлари икки кун ичида тахминан 6,6 триллион долларлик кескин йўқотишлар билан ёпилди. S&P 500, Nasdaq ва Dow Jones 2020 йилдан бери энг катта ҳафталик йўқотишларини қайд этди.

Шундан сўнг, Хитой АҚШ маҳсулотларига янги бож тўловларини жорий қилганидан кейин, глобал фонд бозорларида пасайиш кузатилди ва нефть нархлари тушиб кетди. Бу эса кенг кўламли глобал савдо уруши хавфини юзага келтирди.

Шу тариқа, АҚШнинг маҳаллий бозорлари ҳамда глобал бозорларда жиддий беқарорлик юзага келди. Бу эса уларни деярли фалаж ҳолатга келтирди. Бу ҳолат АҚШ иқтисодиёти 1929 йилда бошдан кечирган Буюк депрессияга ўхшаш инқироз ҳолатига тушиб қолиши мумкин деган хавотирларни кучайтирди. Бозорлар фақатгина Трамп янги бож тўловларини 90 кун давомида вақтинча тўхтатиб туришини эълон қилганидан кейин тинчланди. Бунда Хитойга жорий қилинган, бироқ тез орада у билан тўлов ставкаларини 145 фоиздан 30 фоизгача туширишга келишилган бож тўловлари бундан мустасно бўлди. Бу эса қисман тинчлантирувчи чоралар сифатида қабул қилинди ва инвесторлар орасида умид уйғотди. Уларнинг фикрича, кескинликни вақтинча камайтириш иқтисодий инқирозни олдини олишга ҳисса қўшиши мумкин. Бундан ташқари, Трамп университетлар ва маданий муассасаларга алоқадор қарорларни ҳам қабул қилди. Бу қарорлар унинг ваколатларини кучайтиришга қаратилган ҳаракатлар сифатида кўрилди. Натижада, Reuters-Ipsos томонидан ўтказилган сўровномага кўра, Трампнинг обрў-эътибори Оқ уйга қайтганидан бери энг паст даражага тушиб кетди.

Айнан мана шу кескин вазиятда Трампнинг сўнгги ҳаракатлари юз берди. Бунга қадар эса, у АҚШ жамоатчилигини ва бозорларни тинчлантиришга уринар экан, Яқин Шарққа сафари олдидан минтақага оид «ғоят муҳим» эълонни маълум қилишини айтиб ўтди. У, бундан ташқари, «энг муҳим ва энг таъсирли» хабарни эълон қилишга ҳам ваъда берди. Уч кундан ортиқ давом этган кутишлардан сўнг, АҚШ фуқаролари учун дори-дармон нархлари 30 %дан 80 %гача арзонлаштирилиши, шунингдек, Ғазо секторида Ҳамас томонидан асирга олинган америкалик асир Эйдон Александрнинг озод қилиниши эълон қилинди.

Шундай қилиб, Трампнинг Форс кўрфази бўйлаб сафари унинг АҚШ ичкарисида йўқолиб бораётган обрўсини тиклаш учун иқтисодий ва сиёсий ричаг сифатида намоён бўлди. Шу сабабли, у сафар давомида энг оддий ишларда ҳам ҳукмронлик, қудрат ва буюкликни намоён этишга алоҳида эътибор қаратди. У ўзини ва мамлакатини мақташ, унга кўрсатилаётган эҳтиромни олқишлаш орқали буюклик ва ғурур туйғусига эҳтиёжини намойиш этди. Ҳатто Саудия Арабистони, Қатар ва Бирлашган Араб Амирликларида уни кутиб олган реактив самолётлар унинг жамоаси томонидан суратга олиниб, оммага намойиш этилди. БААнинг ҳукмдорлари эса, Трамп ташрифи муносабати билан Шайх Зойид масжидини жума куни намозхонлар учун ёпиб қўйишди. Бу ҳолатга Трамп ҳам ўзининг қувончли изоҳини билдириб, «Улар биринчи марта масжидни бир кунга ёпишди. Бу АҚШ учун катта шараф ва буюк эҳтиромдир. Бунинг учун сизларга миннатдорчилик билдираман», деди.

Ҳатто сафарининг якунида президентлик самолёти йўлагида бир журналист уни ноқулай ҳолатга солмоқчи бўлиб, «Россия Туркияга юборган делегация таркибидан ҳафсалангиз пир бўлдими? – деб савол берди. Трамп эса унга жавобан, «Мен бу делегация ҳақида ҳеч нарса билмайман. Ҳеч нарсадан ҳафсалам пир бўлгани йўқ. Нега ҳафсалам пир бўлиши керак? Биз ҳозиргина 4 триллион доллар қўлга киритдик-ку!», деди.

Шу сабабли Трамп ўзини АҚШ халқига илгари ҳеч ким эриша олмаган ютуқ ва бойликлар билан қайтган етакчи сифатида кўрсатишга астойдил ҳаракат қилди. У сафарининг ҳар бир босқичида буни алоҳида таъкидлашга интилди. Чунки у АҚШ халқини унинг етакчилиги остида Американинг яна буюк давлатга айланишига ва ўзининг шу давр одами эканига ишонтиришни хоҳлади. Оқ уй эса «Қўшма Штатлар ва Саудия Арабистони мудофаа соҳасида тарихдаги энг катта савдо битимини имзолади. Унинг қиймати тахминан 142 милиард долларни ташкил этади», деб баёнот берди.

Аммо, Аллоҳнинг душмани Трамп ўз сафари давомида эришган ҳақиқий ютуқлар эса, унга ҳукмдорлар томонидан кўрсатилган ён беришлар, муросалар ва пасткашликлар бўлди.

Молиявий жиҳатдан қаралганда, Форс кўрфази ҳукмдорларининг Трампга улкан миқдордаги маблағларни топширгани яққол кўзга ташланди. Бу рақамлар астрономик даражада бўлиб, улар томонидан АҚШ бозорига сармоялар ва расмий битимлар шаклида оқизилган маблағлар уч минг милиард доллардан ошиб кетди. Саудия Арабистони 4 йил ичида 600 милиард доллар миқдорида маблағ йўналтиришга имзо чекди. БАА эса 10 йил давомида 1,4 триллион доллар сармоя киритиш бўйича келишув тузди. Қатар 1,2 триллион долларлик шартномаларни имзолади. Бу улкан маблағлар бутун Ислом дунёси иқтисодини қайта тиклашга етарли бўлар эди.

Трамп эса бу рақамлар билан қаноатланиб қолмади, аксинча, Ибн Салмон бошчилигидаги бу малай ҳукмдорларнинг эълон қилинган сармоялар миқдорини оширишига умид қилиб, умумий миқдор 4 триллион долларга етиши мумкинлигини айтди.

Сиёсий жиҳатдан олиб қараганда, Трамп Форс кўрфази ҳукмдорлари ва янги Сурия раҳбарларини йиғиб, уларга ҳокимиятда қолишлари учун ўз хоҳиш ва шартларини билдирди. У улардан Иброҳимий нормаллашув келишувларига қўшилишларини, яъни Фаластинни босиб олган яҳудийлар давлати билан тинчлик йўлида ҳаракат қилишларини талаб қилди. Ҳукмдорлар, жумладан Сурия президенти Аҳмад Шара ҳам, бу ташаббусни маъқуллади, лекин буни «муносиб вақтда» амалга оширишни айтди.

Трамп уларга Сурияга қўйилган санкцияларни бекор қилишни ваъда қилди, аммо бунга жавобан улардан жиҳодчиларга қарши курашиш, мамлакатни секуляр-илмоний конституция йўлига йўналтириш ва яҳудий давлати билан муносабатларни тиклашни талаб қилди. У ўз сафари давомида барча ҳукмдорларни унга вафодор ва итоаткор кўринишда намоён этишга ҳаракат қилди.

Трампнинг сафари ҳукмдорлар хорлиги, пасткашлиги ва мусулмонлар мол-мулкидан воз кечиши билан тўла сафар бўлди. Мусулмон ҳукмдорлар йиллар давомида мусулмонлар мол-мулкини талон-торож қилиб тўплаган бойликларидан осонгина воз кечишди. Улар мусулмонларнинг энг катта қотили бўлган Трампни қаҳрамон ва маҳбуб каби кутиб олишди. Унинг пойига қизил гиламлар тўшалди, реактив учоқлар учирилди ва мусулмон йигит қизлар дабка рақсини намойиш этишди. Мамлакат амирлари, уларнинг аёл ва аъёнлари унинг олдида хорларча бош эгиб турди. Айнан шу пайтда, яҳудийлар Ғазога қарши урушини АҚШнинг молиявий, ҳарбий ва сиёсий қўллаб-қувватлови билан давом эттиришмоқда. Ҳукмдорлар Трамп ва унинг ҳамроҳларини кутиб олган бир пайтда, яҳудийларнинг танк ва учоқлари ҳар куни юзлаб болалар, аёллар ва эркакларни ўлдирмоқда.

Аллоҳдан сўраймизки, Трампнинг сафари давомида Уммат кўрган бу манзаралар туянинг белини синдирган сомон бўлсин. Уммат камералар орқали кўриб, ҳис қилган ушбу аламли воқелик, ҳукмдорлар тахтини ёндириб қулатувчи оловга айлансин.

Роя газетасининг 2025 йил 21 май, чоршанба кунги 548-сонидан