Ер ва мулк солиқларини бирлаштириш: соддалаштиришми ёки янги солиқ тузоғими?
Ер ва мулк солиқларини бирлаштириш: соддалаштиришми ёки янги солиқ тузоғими?
2026 йилдан бошлаб Ўзбекистонда хусусий мулк эгалари учун ер ва мулк солиқлари бирлаштирилиши режалаштирилмоқда. Давлат солиқ қўмитаси раиси Шерзод Кудбиевнинг сўзларига кўра, ер аллақачон шахсий мулкка айланганлиги туфайли, алоҳида ер солиғи ўрнига ягона мулк солиғи тўланиши мумкин. Бу ўзгаришнинг мақсади сифатида солиқ тизимини соддалаштириш ва мулкка ягона ёндашув жорий этиш айтилмоқда. Лекин бу ўзгариш реал ҳаётда халқимиз учун ҳақиқий муаммо ва хавфга айланиши мумкинлигини имкон қадар очиб берамиз.
Солиқ тизимини соддалаштириш ҳақиқатда нима?
Бугунги кунда "солиқ тизимини соддалаштириш" деган ибора тез-тез қулоғимизга чалиняпти. Бир қарашда бу халқ учун енгилликдек туюлади. Аммо амалда бу ибора, ҳар галгидек, давлат фойдасига солиқ йиғимларини ошириш мақсадида янгича тартиб ва механизмларни жорий қилишдан бошқа нарса эмас.
Ҳозирги вақтда ер солиғи ва мулк солиғи алоҳида ҳисобланади. Яъни уй учун алоҳида, ер учун алоҳида тўланади. Янги тизимда эса, бу икки солиқ бирлаштирилиб, ягона ставкада ундирилиши кўзда тутилмоқда. Бу, бир томондан, расмийлаштириш жараёнини осонлаштиради. Лекин иккинчи томондан, умумий солиқ миқдорининг ошиши хавфини ҳам кучайтиради.
Бозор қиймати асосида солиқ ҳисоблаш одамларнинг янги душмани
Янги тизимда мулк учун солиқ миқдорини унинг бозор қийматига қараб аниқлаш режалаштирилмоқда. Бу шундай нарсани англатадики, агар сизнинг уйингиз ёки ерингиз қиммат ҳудудда жойлашган бўлса ва бозордаги нархи ошган бўлса, сиз тўлайдиган солиқ ҳам шунга мутаносиб равишда кўтарилади.
Бироқ бу ерда муҳим савол туғилади: бозор қийматини аниқлаш ҳуқуқи кимнинг қўлида? Агар буни давлат органлари белгиласа, у ҳолда нархни хоҳлаганча ошириш ёки камайтириш (агар давлат фойдасига бўлса) имконияти пайдо бўлади. Бу эса ҳокимият учун манипуляция қилиш воситасига, яъни халқ учун яна зулмга айланиши мумкин.
Аслида кўплаб камбағал ва ўрта даромадли оилалар шаҳар ёки қишлоқларда қимматли ва қадрли ҳисобланган, аммо бозордаги баҳоси юқори бўлган мулкка эга. Бироқ уларнинг реал иқтисодий имкониятлари бу мулкни сақлаб қолишга тўғри келмайди. Агар солиқ айнан бозор баҳосига қараб ҳисобланса, бу оилаларнинг юки янада оғирлашиши муқаррар.
Натижа ўлароқ янги тизим кўпчилик мулк эгалари учун солиқ миқдорининг тез ва кескин ошишига олиб келиши мумкин. Бу эса, шубҳасиз, халқ учун яна бир оғир иқтисодий зарба бўлади.
Солиқ қўмитаси раиси Шерзод Кудбиев “ҳозирча ер ва мулк солиғи бир вақтда ундирилмаяпти”, деб ишонтирмоқда. Лекин бу гапга ишониб қолиш ҳам керак эмас, бу фақат ҳозирга тегишли. Эртага қонунлар ўзгарса, солиқлар ҳам ўзгаради. Балки бугун иккиси алоҳида тўланса, келажакда бирлаштириб, янада каттароқ суммада солиқ ундирилиши мумкин. Шунинг учун “ҳозирча йўқ” деган гап халқни алдашнинг ўзига хос йўли. Бугун бўлмаса, эртага солиқ юки яна оғирлашиши эҳтимоли жуда юқори.
Қолаверса, бозор нархига қараб солиқни ҳисоблаш ҳокимият учун бир баҳонага айланади. Улар хоҳласа солиқни оширади, хоҳласа камайтиради. Баъзи одамларга енгил қилади, баъзиларга атайин оғир қилиши ҳам мумкин. Бу – аниқ қоидаси йўқ, ким нима деса шу бўладиган ноаниқ тизим. Шунинг учун бундай усул оддий халқ учун беқарорлик ва адолатсизлик манбаи бўлиб қолиши турган гап.
Бундан ташқари, Ўзбекистон аҳолисининг катта қисми камбағал ёки ўрта даромадли қатлам ҳисобланади. Улар учун мулк нафақат бошпана, балки катта бойлик ва келажакка умид манбаидир. Аммо янги тизимда солиқ миқдори ортиши айнан шу умидни ўчириши, ҳатто одамларни ўз мулкини сотишга мажбур қилиши мумкин. Бу эса, ўз навбатида, одамлар ҳаётидаги изтироб ва янги муаммоларни кучайтиради.
Шундай экан, ҳозирги ўзгаришлар ҳукуматнинг солиқ тизимини “яхшилаш”га уриниши сифатида тақдим этилса-да, оддий фуқаро учун бу янги молиявий қийинчиликлар келтириши аниқ. Солиқларни бирлаштириш жараёни, аслида, соддалаштириш эмас, балки янги тузоқ, янги оғирлик демакдир.
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш лозимки, бугунги кунда дунё бўйлаб татбиқ қилинаётган капиталистик демократия тузуми шароитида давлатлар аслида солиқ йиғувчи механизмга айланиб қолган. Улардан халқ манфаати йўлида ғамхўрлик кутмоқ саҳродаги саробдан сув умид қилгандек бир бефойда ишдир.
Айниқса, бугунги давр ҳукуматларининг асосий ташвишларидан бири – “соддалаштириш”, “адолат”, “янги босқич” каби турли чалғитувчи сўзлар билан солиқ йиғимларини кўпайтиришдир. Бу йўл билан халқни иқтисодий жиҳатдан қамчилаш ва бойликни ҳукумат томонига йиғишга ишлайдиган тизимлар жорий этиляпти.
Бу каби ноҳақ солиқларни йиғиш Исломга мутлақо зиддир. Аллоҳ таоло Қуръонда марҳамат қилади:
وَلَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَكُم بَيۡنَكُم بِٱلۡبَٰطِلِ
– “Ва молларингизни ораларингда ботил (йўл) билан емангиз”. Бақара:188
Бу оят молни ноҳақ йўл билан ейишни, яъни ҳокимият, давлат ёки шахсий таъсир воситасида бир инсон бошқа бировнинг ҳақини тортиб олишини қатъиян ман этади. Тафсирчилар ушбу оятга: “Золим ҳокимиятнинг адолатсиз солиқ жорий қилиши, инсонларни ботил йўл билан молидан маҳрум қилиши” ҳам киради, деб таъкидлаганлар.
Пайғамбаримиз ﷺ шундай деганлар: “Соҳиби макс (яъни солиқ йиғувчи) жаннатга кирмайди”. (Абу Довуд, Аҳмад, Ибн Хузайма ривояти)
Бу ерда “макс” сўзидан – адолатсиз, шаръий асоссиз йиғиладиган солиқ ёки тўлов назарда тутилган. Бу ҳадис Аллоҳнинг қонунига қарши чиқиб, золим тузум эгалари ва уларга хизмат қилувчи солиқ йиғувчилар ҳақида айтилган.
Бинобарин, капиталистик тузум сақланиб қолар экан, бу каби адолатсиз солиқлар ҳам давом этиши турган гап. Зеро, бу тузумнинг табиати шунга асосланган. Лекин яқин келажакда тикланадиган Халифалик давлатида инсонлардан ҳеч қандай ноҳақ солиқлар олинмайди. Фақат Аллоҳ таоло нозил қилган ҳукмлар асосида адолатли тўловлар жорий этилади. Ана шундагина мол-мулк устидан зулм олиб ташланади ва халқ ҳақиқий маънодаги ҳимояга эга бўлади иншаАллоҳ.
Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Салоҳиддин
11.07.2025
