Ўзбекистонда АЭС қурилиши ортидаги катта ўйин

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

15 сентябр куни Вена шаҳридаги МАГАТЭ Бош конференциясининг 69-сессияси доирасида Ўзбекистон Энергетика вазири Жўрабек Мирзамаҳмудов агентлик раҳбарияти билан учрашди. Музокараларда асосий эътибор мамлакатда биринчи атом электр станцияси қуриш лойиҳасига қаратилди ва “йўл харитаси” имзоланди. Расмий баёнотларда бу ташаббус Ўзбекистоннинг узоқ муддатли энергетика хавфсизлигини таъминлаш зарурати билан изоҳланди. Бироқ жараёнга яқиндан назар ташласак, масала энергетик эҳтиёжда эмас, балки геосиёсий кучлар ўртасида катта ўйин кетаётганида намоён бўлади.

Россия 2017 йилдан буён Ўзбекистонда АЭС қуриш ташаббусини илгари сурмоқда. Бу эса, Ўзбекистоннинг ядровий инфратузилмаси, ёқилғи таъминоти ва хавфсизлик тизимини Россияга боғлаб қўяди. Демак, лойиҳа иқтисодиётдан кўра кўпроқ геосиёсий аҳамиятга эга.

Америка Ўзбекистонда атом энергетикаси қурилишини “хавфли сценарий” деб ҳисоблайди. Шу боис МАГАТЭ орқали назорат ва чеклов механизмларини кучайтиришга интиляпти.

Вашингтон учун асосий хавотир – ядровий технологиялардан ҳарбий йўлда фойдаланиш эҳтимоли ҳамда Россия ва Хитойнинг минтақадаги таъсири ортиши. Демак, Вашингтон расмий Тошкентга атом технологияси борасида Россия лойиҳасига кўра ҳаракат қилиш имконини бермай, уни халқаро назорат тизими остида ушлашга ҳаракат қилмоқда.

Жорий йил апрел ойида “Ўзатoм” агентлиги директори Азим Ахмедхажаев бошчилигидаги делегация Хитойда бўлди. Ташриф доирасида CNNC (Хитой Миллий ядровий корпорацияси), “Росатом” ва технология етказиб берувчи Shanghai Electric иштирокида учрашув бўлиб ўтди. Хитой томони “Ўзатoм”, “Росатом” ва CNNC ўртасида уч томонлама келишув тузиш таклифини берди.

Шунингдек, Ахмедхажаев Хитой Эксимбанки вакиллари билан учрашиб, атом энергетикасидаги лойиҳаларни молиявий қўллаб-қувватлаш масаласини муҳокама қилди.

Ўзбекистонда АЭС қурилиши лойиҳасида Россия ва Хитойнинг иштирок этиши потенциал хавфларни келтириб чиқариши мумкин: Москва АЭС қурилиши ва ядро ёқилғи(бойитилган уран)ни узоқ муддатли таъминлашда асосий ролда бўлиши билан Ўзбекистоннинг ядровий инфратузилмаси ва энергия таъминотида стратегик қарамликни юзага келтиради. Шу билан бирга, Россиядаги сиёсий ўзгаришлар, санкциялар ёки геосиёсий кескинликлар АЭС борасида хавфсизлик жиҳатдан потенциал хавфлар туғдириши мумкин. Шунингдек, Россия молиявий ва технологик ресурслари орқали Ўзбекистонни қарз қопқонига тушириши ва стратегик ресурслар, хусусан, уранга бўлган назоратини кучайтириши хавфи мавжуд.

Хитойга келсак, унинг технология ва молиявий ресурслари орқали лойиҳада иштирок этиши Ўзбекистонни ядро инфратузилмаси ва АЭС учун зарур компонентлар борасида Хитойга қарам бўлиб қолишига олиб келади ҳамда Пекиннниг геосиёсий таъсир ва сиёсий босимни кучайтиришига хизмат қилади.

Американинг Россия ва Хитой ўртасида рақобат ва зиддиятни кучайтириш сиёсати эса, Ўзбекистон учун АЭС лойиҳасини геосиёсий хавфли жараёнга айлантириши мумкин.

Расмий Тошкент АЭС қурилиши орқали 2030 йилга келиб мамлакатда энергия танқислигини йўқотиш мумкинлигини айтади. Бироқ Ўзбекистонда мавжуд газ захиралари, гидроэнергетика имкониятлари ва қайта тикланувчи энергия салоҳияти мазкур “танқислик”нинг сунъий пайдо қилинганини кўрсатади. 

2007 йилдан бошлаб “Газпром” де-факто Ўзбекистон гази экспортини монополия қилди. Компания бошқаруви раиси Алексей Миллер билан золим Каримов учрашувида ўзбек газ конлари “Газпром” мулкига айлантирилди. Каримов газ эвазига Москвадан ўзбек режимига ҳукуматга қарши чиқишларни бостиришда ёрдам беришини ва Ғарб босимидан ҳимоя қилишни тўлиқ кафолатлашни талаб қилган эди. Ўзбек гази хорижга қайси нархда сотилиши ҳеч қачон ошкор этилмайди, у доим “тижорат сири” сифатида сақлаб келинади. Газ захираси собиқ энергетика вазири Алишер Султонов “Америка овози”га берган интервьюсида айтганидек: “Биздаги газ учта Ўзбекистонга етади”.

Бироқ “Ўзбекистон – 2030” стратегиясида табиий газ қазиб олиш 33%га ошириш кераклиги айтилган бўлса-да, Ўзбекистон газ экспортчисидан импортчи давлатга айланиб қолди. Бунинг сабаби, Россия Ғарб санкциялари ва Украина уруши оқибатлари ортидан қисқарган газ экспортини қоплаш ва Ўзбекистон орқали бошқа бозорларга чиқиш имконини изламоқда. Расмий Тошкент буни газ қазиб олиш жараёнидаги муаммолар ва “табиий талабнинг ўсиши” билан изоҳламоқда. Мамлакат газ захиралари 1,8 трлн куб метрга баҳоланган Ўзбекистон аҳолиси эса, қишнинг совуқ кунларида иситиш ва овқат пишириш учун кўмир, ёғоч ва ҳатто тезакдан фойдаланмоқда, ис газидан заҳарланиш ва ёнғинлар оқибатида ўнлаб одамлар қурбон бўлмоқда. Ҳукумат эса чораларни кучайтириб, дарахтларни ноқонуний кесганлик учун жарималарни 17 миллион сўмга етказди ва минглаб мактаб, болалар боғчаси ва шифохоналарни газдан кўмирга ўтказиш топшириғини берди. Ваҳоланки, бунинг ортида турган Россия, ўз навбатида Хитой, геосиёсий манфаатларига узвий боғлиқ ҳолда газ ва электр танқислигини сунъий юзага келтирмоқда. Эътиборли жойи шундаки, қишда аҳоли газсиз қолса-да, ёзда – газ кам ишлатиладиган мавсумда – Россиядан газ импорт ҳажми кескин кўпайган. Хитой маълумотларига кўра, Ўзбекистондан газ олиш камайган бўлса-да, Энергетика агентлиги ҳисоботларида аксинча кўпайгани айтилади. Бу зиддият ҳам энергетика инқирози сунъий уюштирилаётганини ва бозор ўйинлари орқали рақамлар манипуляция қилинаётганини англатади.

Шу билан бирга, Ўзбекистоннинг газга бўлган эҳтиёжи Россия қўлидаги муҳим ричаг. Москва ўзини қишки муаммолар фонида юзага келган аҳоли норозилигидан “қутқарувчи” сифатида кўрсатмоқда.

Сунъий газ ва электр инқирози ортида яна бир катта мақсад бор: Россия Ўзбекистонда АЭС қурилишини оқлашга уринаётгани ҳам кузатилмоқда. Бу билан Россия Ўзбекистонни нафақат энергетика орқали ўз таъсир доирасида ушлаб туради, балки бойитилган уран етказиб бериш ортидан мамлакатнинг уран захираларини назоратга олади.

Ўзбекистонда атом электр станцияси қурилиши дирекцияси раҳбари ўринбосари Отабек Амановга кўра, “музокаралар доирасида маҳаллий урандан ёқилғи ишлаб чиқариш учун фойдаланиш бўйича банд бор, битимлар ҳам бор. “Навоийуран” қазилма ресурсларни етказиб беришга тайёр, Россия компаниялари эса ўзбек уранидан АЭС учун ёқилғи ишлаб чиқаришга тайёр”.

Ўзбекистон дунёда уран ишлаб чиқариш бўйича бешинчи ўринда туради. Мамлакат “Навоийуран” давлат корхонаси орқали уран қазиб олади ва уни жаҳон бозорига экспорт қилади. Бироқ АЭСда ёқилғи сифатида ишлатиш учун табиий уранни бойитиш керак бўлади, чунки унинг таркибидаги керакли изотоп жуда кам. Шу сабабли, Кремл режасига кўра, Ўзбекистон АЭС учун асосий ядро ёқилғисини олиш учун ўзининг табиий уранини Россияга экспорт қилади. Бу эса, Отабек Аманов таъбири бўйича “ёқилғи таннархини арзонлаштириш”га эмас, мамлакат стратегик ресурси устидан Москванинг назорат ўрнатишига хизмат қилади. Шунинг учун, Америка бошчилигидаги Ғарб Марказий Осиё давлатларининг энергетик хавфсизлигидан эмас, балки Россия ва Хитойнинг нафақат уранга бой бўлган ер ости бойликларини назорат қилиши, агар имкони бўлса, эгаллаб олиши ва минтақага ўз таъсирини кучайтиришидан хавотирда.

Демак, Ўзбекистоннинг газ ва электр инқирозлари табиий жараён эмас, аксинча Россиянинг махсус геосиёсий сценарийси эканлиги яққол кўринади. Москва энергетика сиёсати орқали нафақат Ўзбекистонни, балки бутун Марказий Осиёни ўз таъсир доирасида сақлаб қолишга уринаётир. Бу эса Россиянинг минтақавий ҳукмронликни мустаҳкамлаш учун одамларнинг кундалик ҳаётини қурбон қилаётганидан далолат беради. Шу боис АЭС қуриш масаласи реал энергетика хавфсизлигига эмас, балки йирик геосиёсий кучларнинг рақобати ва Ўзбекистон элитасининг ташқи манбаларга суяниш сиёсатига боғлиқ.

Шунинг учун Ўзбекистон халқи “газ-свет муаммоси” ва АЭС қурилиши аслида бу катта давлатларнинг стратегик ўйини эканини англаб етиши зарур. Шунингдек, ўзбек ҳукумати сунъий инқирозлар орқали бошига оғир ва машаққатли кунларни солаётган Россия ва Хитой қўлида қўғирчоқ бўлаётганига ҳамда халқ манфаатларига зид равишда мустамлакачи давлатлар манфаатини таъминлаш учун хизмат қилаётганига сукут қилмаслиги лозим. Геосиёсий кучларнинг юртларимиздаги нуфуз ва ҳукмронлигига барҳам бериш, бойликларимизни мустамлакачининг таъмаларидан ҳимоя қилиш ва уларни Уммат манфаатига хизмат қилдиришнинг ягона йўли эса – Умматни Ислом асосида бирлаштирадиган Рошид Халифалик давлатини барпо қилишдир.

Иззатуллоҳ

21.09.2025й