Қоҳирага уюштирилган сафар: Ал-Азҳар билан яқинлашув ортидаги мафкуравий ва геосиёсий манзара

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2025 йил қиш мавсумида Саида Мирзиёеванинг Миср Араб Республикасида жойлашган Ал-Азҳар илмий-маърифий мажмуасига амалга оширган ташрифи расмий ахборот воситаларида маърифат, таълим, ёшлар билан ишлаш ва илмий ҳамкорлик каби иборалар билан изоҳланди. Баёнотларда диний соҳадаги мулоқот, мўътадил қарашларни илгари суриш, уламолар ва мутахассислар тайёрлаш масалалари алоҳида таъкидланди.

Бироқ давлатлараро муносабатлар, халқаро мафкуравий рақобат ва исломий дунёқарашлар ўртасида кечаётган чуқур тўқнашувлар нуқтаи назаридан қаралганда, мазкур ташрифнинг аҳамияти расмий баёнотлар билан чекланиб қолмайди. Аслида, у Марказий Осиёда тобора кучайиб бораётган мафкуравий жараёнларга берилган, ҳисоб-китоб қилинган, режалаштирилган ва эҳтиёткорона шаклланган стратегик жавоб сифатида намоён бўлади.

Бу ташрифни алоҳида бир давлатнинг таълим сиёсати доирасидаги оддий қадами сифатида баҳолаш – воқеликни соддалаштириш бўлади. Чунки бугун Марказий Осиё ҳудуди халқаро сиёсий жараёнларда ҳаракатсиз майдон эмас, балки турли ғоявий таъсирлар кесишадиган, рақобатли ва ўта ҳассос стратегик маконга айланиб улгурди.

Сўнгги ўн йилликларда Марказий Осиёга фақат географик транзит ҳудуд ёки табиий бойликлар манбаи сифатида эмас, мафкуравий таъсирлар жадал рақобатга киришаётган ўзига хос минтақа сифатида қаралмоқда. Бу ҳолат тасодифий эмас, балки қатор чуқур ижтимоий ва сиёсий омиллар натижасидир.

Биринчидан, демографик таркиб кескин ёшарган. Аҳолининг салмоқли қисми ўттиз ёшга етмаган ёшлардан иборат. Бу эса ғояга чанқоқ, ўзликни излаётган ва таъсирга очиқ ёшлар қатлами мавжудлигини англатади.

Иккинчидан, исломий ўзликка қайтиш жараёни фаоллашган. Совет даврида сунъий равишда чекланган диний онг сўнгги йилларда табиий равишда қайта тикланмоқда. Бу жараённи бутунлай тўхтатиб бўлмайди, уни фақат маълум йўналишга йўналтириш мумкин.

Учинчидан, ахборот макони тўлиқ очиқ. Интернет орқали Яқин Шарқда кечаётган воқеалар, урушлар, қон тўкилишлар ва Ислом Умматига нисбатан қилинаётган зулмлар ёшлар қалбида кучли ҳиссий акс-садо уйғотмоқда.

Тўртинчидан, катта давлатлар ўртасида таъсир ҳудудларини қайта тақсимлаш жараёни кетмоқда. Россия, Хитой ва Ғарб ўртасидаги стратегик рақобат Марказий Осиёни ҳам четлаб ўтмаяпти. Аксинча, у минтақани асосий ўйин майдонлардан бирига айлантирмоқда.

Ғарб учун хавф сифатида кўрилаётган исломий омил

Ғарб давлатлари, айниқса, АҚШ Марказий Осиёда исломий ғояларнинг сиёсий тус олиш эҳтимолини стратегик хавф сифатида баҳолайди. Бу хавотир диний эътиқоднинг ўзига эмас, балки унинг сиёсий ҳаракатга айланиш эҳтимолига қаратилган.

Чунки тарихий тажриба шуни кўрсатдики, исломий ғоялар маиший ҳаётдаги қийинчиликлар, эркинликка интилиш ва ташқи босимларга қарши туриш билан уйғунлашганида, у фақат маънавий ҳаракат бўлиб қолмай, балки том маънодаги сиёсий кучга айланади. Бу эса Ғарб манфаатларига зиддир.

Ана шундай хавотирлар сабабли Ғарб Марказий Осиё давлатлари билан ишлашда очиқ босимдан кўра, тартибли, назорат қилинадиган ва “хавфсиз” ечимларни афзал кўради. С5+1 формати айнан шу мантиқий эҳтиёждан келиб чиққан ҳолда шаклланган келишув пакти сифатида қабул қилинган эди.

С5+1 доирасида сўнгги йилларда қатор мафкуравий талаблар алоҳида равишда илгари сурилди. Улар очиқ айтиладими ёки йўқми – бу кейинги масала, аммо амалда қуйидаги йўналишлар устувор қилинмоқда:

– ёшлар онгини барқарор, тизимли ва бошқариладиган йўналишда шакллантириш;

– диний таълимни қатъий назоратга олинган, давлат билан мувофиқлаштирилган “ҳимояланган модел” асосида юритиш;

– ташқи диний таъсирларни чеклаш, фильтрлаш ва ихчамлаштириш.

Бу талаблар назарий эмас, балки амалий механизмлар орқали жорий этилмоқда. Ал-Азҳар билан ҳамкорлик эса, ана шу механизмларнинг энг қулай ва энг мақбул илмий-амалий шаклларидан бири ҳисобланади.

Дунёда исломий таълим марказлари кўп. Бироқ Ал-Азҳарнинг ўрни мутлақо алоҳида. У Ғарб томонидан “энг хавфсиз”, “энг мувозанатли” ва “энг назорат қилинадиган” исломий марказ сифатида қабул қилинган.

Бунинг сабаблари аниқ:

– Ал-Азҳар сиёсий Ислом ғояларини рад этади;

– дин ва давлат ўртасида қатъий мувозанат тарафдори;

– ҳиссий чақириқлардан кўра илмий усулни устун қўяди;

– Исломни Ақийда ва Низом деб эмас, балки ахлоқий-маърифий тизим сифатида талқин қилади.

Бироқ айнан шу хусусият унинг заиф нуқтасини ҳам очиб беради. Ал-Азҳар исломий жамиятларнинг сиёсий онгини кучайтиришга хизмат қилмайди. У Исломни фаол фикрий-сиёсий куч эмас, барқарорлик(мутелик)ни сақловчи восита сифатида кўради.

Ғарб учун бу жуда қулай воситадир. Чунки у исломий ўзликни бутунлай инкор қилмасдан, уни сиёсий таъсирдан узоқлаштириш имконини беради.

2023-2025 йилларда Ғазо, Қуддус, Ливан ва Сурия атрофида юз берган кескин ва қирғинбарот воқеалар бутун Ислом оламини ларзага солди. Бу воқеалар Марказий Осиё ёшларининг онггида ҳам жиддий из қолдирди. Исломга қизиқиш ортди. Шариат ҳақида саволлар кўпайди. Исломий муносабатлар маданиятига қайтиш жараёни жадаллашди. Ёшлар орасида юксак маънавий йўл қидириш ҳаракатлари фаоллашди.

Албатта, бундай жараён юз бериши табиий. Уни сунъий равишда тўхтатиб ҳам бўлмайди. Шунингдек, унинг қайси томонга бурилиши, қайси нуқтада сиёсий тус олиши ҳам олдиндан аниқ эмас. Ана шу ноаниқлик Ғарбни жиддий хавотирга солмоқда. Шу нуқтаи назардан, Қоҳирага қилинган ташрифни расмий баёнотлар ортидаги ҳақиқий сиёсий маънода қуйидагича баҳолаш мумкин:

– С5+1 формати доирасидаги мафкуравий талабларга берилган жавоб;

– ёшларнинг радикал ғояларга мойиллигини чеклашга қаратилган механизм;

– исломий таълимни назорат қилинган, ҳимояланган модел асосида йўлга қўйиш қадами;

– Ўзбекистоннинг минтақавий мафкуравий барқарорлигини сақлашга қаратилган ҳаракат;

– Яқин Шарқдаги кескинликка узоқдан, лекин ҳисоб-китобли стратегик муносабат.

Бу ташриф – мақсад эмас, балки восита. У орқали катта мафкуравий жараёнларни бошқаришга уриниш кузатилади.

Марказий Осиёда янги мафкуравий кураш бошланмоқда. Бу кураш очиқ майдонда эмас, таълим, маърифат, диний таълим муассасалари орқали кечмоқда. Унда Исломий уйғониш, Ғарб моделлари ва геосиёсий манфаатлар бир вақтнинг ўзида иштирок этмоқда.

Қоҳира ташрифи – ана шу катта ўйиннинг илк катта пардаларидан бири, холос. Жараён энди бошланмоқда. Ва у қандай якун топиши, ғоялар қайси томонга бурилиши – бугун қабул қилинаётган қарорларга бевосита боғлиқ.

يُرِيدُونَ لِيُطْفِـُٔوا نُورَ ٱللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَٱللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِۦ وَلَوْ كَرِهَ ٱلْكَـٰفِرُونَ

– “Улар Аллоҳнинг нурини (яъни ҲАҚни) оғизлари (беҳуда гаплари-уринишлари) билан ўчирмоқчи бўлурлар. Аллоҳ эса, гарчи кофирлар истамасалар-да, Ўз нурини (яъни динини) тўла (яъни ҳар тарафга) ёйгувчидир”.  (Соф:8)

Ҳаётуллоҳ

22.12.2025й