«Уруш тўртинчи йилига қадам қўймоқда: Судан қаёққа қараб кетмоқда?!» 

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва унга тегишли ташкилотлар Судандаги вазиятни дунёдаги энг йирик гуманитар ҳалокат ҳамда очлик ва қочқинлик бўйича энг катта инқироз деб баҳолади. АҚШ Давлат департаменти матбуот котибининг бош ўринбосари шундай баёнот берди: «150 мингдан ортиқ одам ҳалок бўлди, 14 миллиондан зиёд киши уй-жойини тарк этди (қочқинга айланди) ва фожиа ҳамон давом этмоқда».

«Ижтимоий» ишлар вазирининг хабар беришича, вазирлик уруш бошланганидан то 2025 йилнинг октябрь ойига қадар 1800 та зўрлаш ҳолатини қайд этган бўлиб, бу рақамлар Ал-Фашир ва Курдуфондаги воқеаларни ўз ичига олмайди. Бу жиноятлар аксарият ҳолларда оила аъзоларининг кўз ўнгида содир этилмоқда. Бундан ташқари, аёллар ва болаларни асирга олиш (қул қилиш), уларнинг савдоси билан шуғулланиш ва уларни қўшни давлатларда сотиш ҳолатлари ҳам кузатилмоқда.

«Sudan Tribune» нашрининг Халқаро Меҳнат Ташкилотига таяниб хабар беришича, бомбардимон ва ҳужумлар сабабли соғлиқни сақлаш муассасаларининг 37 фоизи ишдан чиққан. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти ҳисоботига кўра, бунда 1858 нафар тиббиёт ходими ҳалок бўлган, 490 нафари эса жароҳатланган.

Ишсизлик даражаси урушдан олдинги 32 фоиздан 80 фоизга кўтарилди, оқибатда 5 миллион киши ўзининг асосий даромад манбаини йўқотди.

Маҳаллий валютанинг қадри 2023 йил апрель ойида бир АҚШ доллари 570 жунайҳга тенг бўлган бўлса, ҳозирда бу кўрсаткич 4200 жунайҳга етган. Божхона доллари эса уруш бошланганда 18 дан 20 жунайҳга, кейин 2769 жунайҳга, ҳозирда эса 3222 жунайҳга кўтарилди. Бу пировард натижада товарлар ва хизматлар нархининг кескин ошиб кетишига ўз таъсирини кўрсатди.

Ёзувчи Жон Лилининг 1579 йилда айтган қуйидаги ибораси Судан урушида биз гувоҳ бўлаётган ҳолатни тасвирлайди. У: "Муҳаббат ва урушда барча нарса рухсат этилгандир", деган эди. Бу ибора вақт ўтиши билан ҳалокатли оқибатларга олиб келувчи барча зўравонлик тўқнашувларини тасвирлайдиган тимсолга айланди.

Биргина Африканинг ўзида 30 дан ортиқ давлатни қамраб олган 26 та фуқаролар уруши халқаро мустамлакачилик курашининг кўринишларидан биридир. Бу урушлар Конго, Эфиопия, Эритрея ва Судан каби давлатларнинг бўлинишига олиб келди. Шу тариқа, давлатлар заифлаштирилди ва мустамлакачи кучларга урушлар ва қашшоқликдан ҳолдан тойган бу заиф давлатчаларнинг устидан ҳукмронлик қилишга имкон яратди. Қитъанинг қарздорлиги 400 миллиард доллардан ошди, бу эса қитъа давлатлари ялпи миллий маҳсулотининг 70 фоизидан кўпроғига тенг. Шунингдек, у ўзидан кейин 30 миллиондан ортиқ ер минасини қолдирди, бу бутун дунёдаги жами миналарнинг тўртдан бир қисмига тенгдир!

Уруш ўзининг тўртинчи йилида қаерга етиб келди?

Ҳарбий вазиятга келсак, Суданнинг 18 та вилоятидан 11 таси ҳануз уруш олови ичида, аниқроғи, уларнинг катта қисми Тезкор қўллаб-қувватлаш кучлари назорати остида қолмоқда. Қолган еттита вилоят эса, доимий равишда муҳим ҳаётий объектлар ва армия позицияларига зарба берадиган дрон ҳужумлари   хавфи остида қолиб, бундан ҳатто тинч аҳоли ҳам омон қолмаяпти. Шундай вазиятда, айниқса, Суданнинг шарқи ва шимолида янги гуруҳлар ташкил қилиниши билан қуролли ҳаракатлар урчиб, кўпайиб кетди. Ҳозирда 110 дан ортиқ қуролли ҳаракат мавжуд бўлиб, уларнинг 90 таси урушнинг икки томонидан бири билан саф тортган ҳолда фаолият юритмоқда. Урушнинг Шимолий ва Жанубий Курдуфонга ҳамда Кўк Нилнинг жанубига жадал суръатларда кўчиб ўтиши урушнинг якунланиши ва ҳарбий жиҳатдан узил-кесил ҳал бўлиши белгиларининг йўқлигини тасдиқлайди.

Шунингдек, милициялар ўзлигидаги этник тафовутлар ҳам уруш ҳолати ва беқарорликнинг узоқ давом этиши хавфини кучайтирмоқда. Чунки бу ерда бошланғич характерга эга бўлган қуролли ҳаракатлар ва милициялар: 25 та исломий ҳаракат ҳамда бошқа ҳудудий ва қабилавий ҳаракатлар мавжуд. Шунингдек, Судан шимолида илк бор қуролли милициялар пайдо бўлмоқда: жумладан, «Жакумий» номи билан танилган Муҳаммад Саййид Аҳмад 2025 йил июль ойида «Шимол тузилмаси» (Киён аш-Шимол) ҳаракати таркибида 50 000 жангчи тайёргарликдан ўтганини эълон қилди. Худди шунингдек, шимолда «Авлод Қимар» (Қимар болалари) кучлари ва Жазира вилоятида «Марказ халқи» кучлари ҳам пайдо бўлди.

Ҳудудий, қабилавий, манфаатпараст ва бошланғич характерга эга бўлган милициялар қўлида қурол-яроғнинг мавжудлиги ва кенг тарқалиши манзарани янада мураккаблаштиради ва тинчликка эришиш имкониятларини заифлаштиради.

Сиёсий воқеликка келсак, юқоридаги ҳарбий ва милициялашган воқеликка боғлиқ ҳолда бир нечта эҳтимолий сценарийлар мавжуд бўлиб, уларнинг энг кўзга кўрингани Ливия сценарийсидир. Тезкор қўллаб-қувватлаш кучлари 2025 йил февраль ойида Дарфур минтақасида таъсис ҳукуматини эълон қилди ва Ҳамидтий унинг раиси деб эълон қилинди. Бу вақтда Бурҳон ҳукумати Порт-Судан ҳукумати назорат қилаётган вилоятларда сақланиб қолган эди ва ҳозирда у Хартумга кўчди. Бу худди дунё иккита ҳукумат мавжудлигини тан олишга қараб кетаётган Ливияда содир бўлгани кабидир, зеро у ерда яқинда икки ҳукумат учун ягона бюджет эълон қилинди.

Энг даҳшатли сценарий эса Суданнинг кичик давлатчаларга бўлиниб кетиб, «сомалилашишидир» (Сомали тақдирини такрорлашидир): Дарфур, Марказ, Шимол, Шарқ, Жанубий Курдуфон ва Жанубий Кўк Нилга бўлиниши. Худди Сомалининг учта давлатга бўлиниб кетгани каби.

Судандаги уруш ҳамда унинг оқибатларида мустамлакачилик курашининг роли ҳеч кимга сир эмас. Зеро, ҳарбийлар — армия ва Тезкор қўллаб-қувватлаш кучлари Суданда Америка манфаатларини ҳимоя қилса, фуқаролик доиралари (сиёсатчилари) эса, Британия манфаатларини ҳимоя қилмоқда.

Нодавлат ташкилотларнинг ҳисоботи шуни тасдиқладики, уруш қочқинлик, бошпанасизлик ва очарчиликка олиб келди, миллионлаб оилалар кунига фақат бир маҳал, балки бир неча кунда бир марта овқатланмоқда. 2026 йил учун инсонпарварлик эҳтиёжлари ва уларга жавоб чоралари режасига кўра, Судан халқининг 61,7 фоизи озиқ-овқат хавфсизлиги йўқлигидан азият чекмоқда. Бу тахминан 29 миллион киши деганидир (Рейтерс, 13.04.2026). Шунингдек, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг ҳисоботи ҳам эълон қилинди, унда айтилишича, Судан жиддий қонунбузарликлар ва молиялаштиришнинг йўқлиги фонида энг йирик қочқинлик инқирозига юз тутмоқда. Қочқинлар ишлари бўйича олий комиссарлик 14 миллион қочқин борлигини маълум қилди.

Бу вазият мамлакат ишлари ва унинг бойликларига кўз тиккан мустамлакачи давлатларнинг суқулиб киришлари учун қулай муҳит яратади. Масалан, “Тезкор жавоб бериш дарчаси” (RRW)га тўғридан-тўғри ёрдам беришдан мақсад тинчлик жараёни ёки тинчлик келишувида аёлларнинг иштироки ва таъсирини кучайтиришдир. Худди шундай иқтисодий вазиятда ҳам, Молия ишлари бўйича давлат вазири ва Судан банки раиси Жаҳон банкининг Африка гуруҳи бўйича ижрочи директори билан учрашди, шунингдек, Жаҳон банки ва Халқаро Валюта Жамғармасининг баҳорги йиғилишлари, Бирлашган Қиролликнинг (Британиянинг) ушбу жамғарма ва банкдаги ижрочи директори билан учрашувлари, буларнинг барчаси Судандаги вазиятга суқулиб кириш (аралашиш) уринишларидир.

Бунинг хулосаси шуки, ҳарбий ва фуқаролик раҳбарияти мамлакатни мустамлакачи фойдасига гаровга қўймоқда. Бош вазир Комил Идрис 2026 йил 18 апрель куни журналистлар билан учрашувда ҳукумат уруш вайрон қилган ҳудудларни қайта тиклаш учун «Суданнинг Маршалл лойиҳаси» деб номланган стратегик лойиҳалар пакетини ишга тушириш арафасида эканлигини маълум қилди. Бу Америка Ташқи ишлар вазири Жорж Маршаллнинг Иккинчи жаҳон урушида вайрон бўлган Европани қайта тиклаш режаси (кейинчалик 1948 йилдаги Маршалл режаси деб танилган) усулида амалга оширилади. Комил Идриснинг баёнотлари мамлакатни ва унинг бойлигини Америкага тақдим этаётган Бурҳоннинг изидан боришдир. Зеро, Бурҳоннинг 2025 йил 26 ноябрда «Wall Street Journal» газетасига ёзган мақоласида шундай дейилган эди: «Судан Қўшма Штатларнинг кучли ҳамкори бўлишни, минтақавий барқарорликни ҳимоя қилишга ва вайрон бўлган шаҳар-қишлоқларни қайта қуришга ҳисса қўшишни истайди. Америка компаниялари қайта қуриш, инвестиция киритиш ва узоқ муддатли ривожланишда муҳим рол ўйнайди».

Юқорида айтилган барча ҳолатлардан шундай хулосага келамизки, агар онгли ва холис инсонлар мамлакатни бу хавфли жарликка қулашидан сақлаб қолиш учун ҳаракат қилмасалар, Судан аҳлига танглик, машаққат, қийинчилик ва эҳтимол, парчаланиш ҳамда куч-қудратининг кетиши кутмоқда. Бундай ҳаракат эса, уларнинг режалари ва малайликларини фош қилувчи сиёсий ҳамда фикрий амаллар орқали кофир Ғарб ва унинг лойиҳаларига хизмат қилаётган малай сиёсатчилар ҳамда ҳарбийларнинг қўлидан тутиш билангина амалга ошади. Армия, хавфсизлик ва полиция сафларидаги холис инсонлар ҳокимиятни малайлар ва хоинлар қўлидан тортиб олишлари ҳамда Халифаликни барпо этиш учун ҳаракат қилаётганларга нусрат беришлари шарт. Зеро, фақат Халифаликкина мустамлакачининг қўлини кесиб, уни мусулмон юртларидан қувиб чиқаришга, Аллоҳнинг шариатини барпо этиб, мусулмонларнинг шаъни ва қадр-қимматини ҳимоя қилишга ҳамда уларнинг бойликларини душманларининг эмас, балки ўзларининг қўлларига топширишга қодирдир. Амал қилгувчилар мана шундай буюк иш учун амал қилсинлар.

Муаллиф: Устоз Носир Ризо Ҳизб ут-Таҳрирнинг Судан вилоятидаги Марказий алоқалар лажнаси раиси

Роя газетасининг 2026 йил 6 май, чоршанба кунги 598-сонидан

0

0

Related posts:

Судандаги конституцион ўзгартиш очиқ илмонийлик сари ташланган қадамдир Мустамлакачи кофирларнинг юртларимизга аралашишига ёлғиз Халифалик чек қўяди АҚШнинг Судандаги элчиси худди юртбошидек ҳаракат қиляпти Суданда кенгайиб бораётган бу машъум урушни фақат Пайғамбарлик минҳожи асосидаги рошид Халифалик давлати тўхтатади