Ёқилғи тақчиллиги Ўзбекистонни стратегик танловлар остонасига чорламоқда!

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Марказий Осиё энергия бозорида юз бераётган ўзгаришлар Ўзбекистон учун оддий иқтисодий масала эмас, балки узоқ муддатли стратегик хавфсизлик масаласига айланмоқда. Россия нефтни қайта ишлаш тизимидаги босимлар ва ҳарбий зарбага учраган инфраструктура, минтақавий логистикадаги ўзгарувчанлик ва глобал энергия бозоридаги беқарорлик шароитида мамлакат ўз ёқилғи сиёсатини қайта кўриб чиқиш имкониятига эга бўлмоқда.

Ҳукумат ва саноатга яқин манбаларга кўра, Ўзбекистон ички нефтни қайта ишлаш қувватларини модернизация қилишни тезлаштириш, импортга боғлиқликни камайтириш ва узоқ муддатли энергетик барқарорликни кучайтириш йўналишларини муҳокама қилмоқда.

Бу муҳокамалар ҳали расмий сиёсат даражасида кескин бурилиш сифатида эълон қилинмаган бўлса-да, уларнинг иқтисодий аҳамияти тобора ортиб бормоқда. Ҳукумат ўзида журъат топиб, сиёсий қарорини олиши,  фурсатдан тўғри фойдаланганини билдиради. Акс ҳолда энергетик сиёсатини Россия босими остида давом эттиришга мажбур бўлади.

Импортга боғлиқ тизимнинг чекловлари

Ўзбекистоннинг ёқилғи таъминот тизими узоқ йиллар давомида ички қайта ишлаш ва импорт комбинациясига асосланган. Мамлакат бензин ва дизель эҳтиёжининг бир қисмини ички заводлар қоплайди, қолган қисми эса ташқи манбалардан келтирилади.

Иқтисодчилар бу моделни “барқарор, лекин сезгир” деб таърифлайди. Унинг асосий муаммоси шундаки, ташқи бозордаги ҳар қандай ўзгариш – нарх, логистика ёки экспорт сиёсати — ички бозорга тез таъсир қилади. Сўнгги йилларда глобал энергия занжирларида кузатилаётган беқарорлик бу заифликни янада яққол кўрсатди.

Ўсиб бораётган талаб расмий ва саноат баҳоларига кўра, Ўзбекистоннинг суюқ ёқилғига бўлган йиллик эҳтиёжи тахминан 3,2-4,0 миллион тоннани ташкил этади. Бу рақам бензин ва дизель маҳсулотларини ўз ичига олади. Бироқ иқтисодий ўсиш, автомобиллар сонининг ортиши ва саноат ишлаб чиқаришининг кенгайиши туфайли бу талаб 2030 йилга бориб 4,5-6 миллион тоннага етиши мумкин. Бу эса ёқилғи сиёсати энди фақат саноат масаласи эмас, балки макроиқтисодий барқарорликнинг асосий қисми эканини кўрсатади.

Ички қайта ишлаш инфратузилмаси

Ҳозирги кунда мамлакатнинг асосий нефтни қайта ишлаш қуввати Фарғона ва Бухоро заводларига таянади. Бу корхоналар совет давридан мерос бўлиб, сўнгги йилларда модернизация босқичига кирган.

Бухоро НҚИЗдаги янгиланишлар юқори сифатли бензин (AI-92 ва AI-95) ишлаб чиқаришни ошириш, экологик стандартларни яхшилаш ва Евро-5 талабларига яқинлашишни мақсад қилади. Фарғона НҚИЗ эса, қайта ишлаш самарадорлигини тиклаш ва маҳсулот ассортиментини кенгайтириш йўлида модернизация қилинмоқда. Бироқ мутахассислар таъкидлашича, мавжуд инфратузилма ҳали ҳам ўсиб бораётган талабни тўлиқ қоплай олмайди. Шунинг учун ҳам ҳукумат халқдан ўмарган пуллари билан чет эл банклари ҳисобларини тўлдиравермай, ўз халқи фаровонлигини ўйлаб янги нефтни қайта ишлаш заводларини ишга тушириши лозим.

Минтақавий энергия географияси ўзгармоқда

Марказий Осиёда ёқилғи таъминоти анъанавий равишда Россия ва Қозоғистонга боғлиқ бўлиб келган. Россия йирик қайта ишлаш маркази сифатида тайёр нефт маҳсулотларини экспорт қилса, Қозоғистон нефт хомашёсининг асосий манбаларидан бири ҳисобланади. Бироқ сўнгги йилларда минтақавий бозордаги узилишлар ва логистикадаги мураккабликлар бу тизимнинг барқарор эмаслигини кўрсатмоқда.

Қозоғистон Ўзбекистон билан энергетик ҳамкорликни кенгайтиришга тайёр эканини билдирган бўлса-да, минтақа бозори ҳали ҳам ташқи омилларга юқори даражада боғлиқ. Ўз ўрнида Россия ҳам кўп йиллардан буён нефт ва нефт маҳсулотларини Ўзбекистон ўз қўшнисидан импорт қилишига қаршилик қилиб келади. Чунки бензин ва дизель унинг қўлидаги сиёсий босим картаси ҳисобланади.

Стратегик йўналишлар: диверсификация ва GTL

Ўзбекистон ҳукумати олдида бир неча стратегик вариантлар мавжуд.

Биринчиси – мавжуд НҚИЗларни тўлиқ модернизация қилиш ва қайта ишлаш ҳажмини ошириш. Бу бир тонна нефтдан кўпроқ юқори қийматли маҳсулот олиш имконини беради.

Иккинчиси – хом нефт ва ёқилғи манбаларини диверсификация қилиш. Бу ташқи бозордаги бир йўналишга қарамликни камайтиради.

Учинчиси ва энг муҳим йўналишлардан бири – табиий газдан суюқ ёқилғи ишлаб чиқариш (GTL) технологиясини ривожлантириш. Бу Ўзбекистон учун стратегик афзаллик ҳисобланади, чунки мамлакат табиий газ захираларига эга.

Тўртинчи йўналиш – стратегик ёқилғи захираларини шакллантириш. Бу қисқа муддатли ташқи шокларни юмшатишга хизмат қилади. 

Хулоса: Ўзбекистон аҳолиси учун энергетик мустақиллик ва энергетик барқарорлик лозим. Экспертлар фикрича, Ўзбекистон яқин келажакда тўлиқ энергетик мустақилликка эришиши қийин, чунки нефт хомашёси чекланган. Мамлакатда коррупция чуқур илдиз отгани туфайли янги заводларни ишга тушириш ўта қийин масала бўлиб қолади, магарам ҳукумат ўз нафсига қарши курашмаса.

Бироқ мақсадни тўлиқ мустақиллик, балки “энергетик барқарорлик” даражасига олиб чиқиш керак бўлади, яъни ташқи бозордаги ўзгаришлар ички иқтисодиётни издан чиқармайдиган тизим яратиш сувдек ва ҳаводек зарур.

Агар модернизация, диверсификация ва GTL лойиҳалари изчил амалга оширилса, Ўзбекистон импортга қарамликни сезиларли қисқартириш ва стратегик барқарорликни мустаҳкамлаш имконига эга бўлади. Оламлар Роббиси айтади:

وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِل وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّام لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُون

َ– “Бир-бирингизнинг молингизни ноҳақ йўл билан еманглар ва била туриб гуноҳ билан одамларнинг молидан бир қисмини ейиш учун уни ҳокимларга (ёки судларга) етказманглар”.  (Бақара:188)

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими раиси Ислом абу Халил

05.07.2026й