Уйғониш нима ва инсон қандай уйғонади

2-қисм

Инсон қандай уйғонади?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Инсон бир куни ўзидан жиддий сўрай бошлайди: мен қаердан келдим? Бу саволга, “Ота-онамдан”, деб жавоб бериш осон. Лекин бу жавоб саволни ҳал қилмайди. Чунки ота-онамиз ҳам бир вақтлар йўқ эди. Уларнинг ота-оналари ҳам. Авлодларни қанча орқага сурмайлик, савол фақат бир инсондан иккинчисига кўчиб боради, холос. Биз: «Мени ким туғди?» деб сўрамаяпмиз. Савол: инсоннинг ўзи қаердан келди? Бу икки савол бир хил эмас. Бир дарахтни кўрсатиб:

— Бу қаердан келди? — десак:

— Уруғдан, — деймиз.

— Уруғ қаердан келди?

— Бошқа дарахтдан.

— У дарахт-чи?

— Яна бошқа дарахтдан.

Шу тариқа дарахтни дарахт билан тушунтириб бораверишимиз мумкин. Аммо ҳали ҳам: бу мавжудликнинг асл сабаби нима? деган саволга жавоб бермадик. Инсон ҳақида ҳам худди шундай. Бир авлод иккинчи авлоднинг пайдо бўлишига “сабаб” бўлиши мумкин. Лекин бутун инсон зотининг мавжудлигини инсоннинг ўзи билан тушунтириб бўлмайди. Шунда ақл инсондан ташқарига қарай бошлайди. Ерга. Қуёшга. Осмонга. Сувга. Ҳавога. Ўсимликка. Ҳайвонга. Ва яна инсоннинг ўзига. Уларнинг барчасида битта умумий хусусият кўринади: улар чекланган. Инсон кучли бўлиши мумкин. Аммо чексиз эмас. У ҳавога муҳтож. Сувга муҳтож. Таомга муҳтож. Уйқуга муҳтож. Ҳарорати муайян чегарадан чиқса, танаси ишдан чиқади. Бир аъзоси шикастланса, бутун ҳаёти ўзгариши мумкин. У ўзининг туғилиш вақтини белгиламаган. Ўз танасини нолдан яратмаган. Юрагини ўзи ҳаракатга келтирмаган. Ҳатто ҳозирги нафасининг ҳам барча шартларини ўзи яратмаяпти. У туғилади. Ўсади. Кучаяди. Қарийди. Ўлади. Демак, инсон: ўз-ўзига етарли мавжудот эмас. У муҳтож. Ҳаётга ҳам қаранг. У муайян тирик мавжудотда пайдо бўлади ва бир вақт келиб тугайди. Коинотга қаранг. Биз кўриб турган ҳар бир жисм муайян ўлчамга, муайян хусусиятга, муайян чегарага эга, муайян қонуниятга бўйсунади. Бир нарса бошқа нарсага таъсир қилади, худди олов сувга таъсир қилгани каби… Бирининг мавжудлиги бошқа шартларга боғлиқ. Демак, инсон, ҳаёт ва коинотдаги нарсаларнинг барчасида: чекланганлик; муҳтожлик; ожизлик кўринади. Шу ерда ақл табиий савол беради:

МУҲТОЖ НАРСАЛАРНИНГ ЎЗИ ҚАЕРДАН КЕЛДИ?

Биров:

— Ўз-ўзидан, — дейиши мумкин. Хўп. Бир нарса ўзини ўзи яратиши мумкинми? Бунинг учун у ўзини яратишидан олдин мавжуд бўлиши керак эмасмиди?! Чунки яратувчи бўлиш учун аввал бор бўлиш зарур-ку. Лекин агар у аввалдан бор бўлса, уни: — Ўзини ўзи яратди, — деб қандай айтамиз? Демак, «ўзини ўзи яратди» деган фикр бир вақтнинг ўзида: «У йўқ эди» ва: «У бор эди» дейишни талаб қилади. Бу эса ақлга зиддир. Бошқа биров: — Ҳар бир нарсани бошқа нарса вужудга келтирган, — дейиши мумкин. Аммо бу ҳам саволни ҳал қилмайди. Инсонни бошқаси. Уни яна бошқаси. Уни яна бошқаси. Агар занжирдаги ҳар бир ҳалқанинг ўзи муҳтож бўлса, бутун занжир қандай қилиб ўз-ўзига етарли манбага айланади? Тасаввур қилинг. Бир одамнинг қўлида пул бор.

— Қаердан олдингиз? — дейсиз.

— Алишердан.

Алишер:

— Мен Валидан олдим.

Вали:

— Мен Ҳасандан.

Ҳасан:

— Мен яна бошқа одамдан.

Агар ҳар бир инсон:

— Менда аслида йўқ эди, фақат бошқасидан олдим, — деб чексиз давом этса, бугунги пулнинг асл манбаи қаерда?

Ушбу мисолнинг мақсади бир нарсани кўрсатиш: Муҳтож нарсаларнинг чексиз занжири мустақил манбага айланмайди. Демак, чекланган ва муҳтож борлиқнинг мавжудлиги охир-оқибат: ҳеч нарсага муҳтож бўлмаган Яратувчини тақозо қилади. Агар У ҳам бошқа томонидан яратилган бўлса, У Яратувчи эмас, яратилган бўлиб қолади. Агар У ҳам муҳтож бўлса, савол яна давом этади. Шунинг учун борлиқнинг ягона яратувчиси: ўзи яратилмаган; бошқага муҳтож бўлмаган; мавжудлиги бошқасига боғлиқ бўлмаган Зот бўлиши зарур. БУ — АЛЛОҲ ТАОЛОДИР.

Мана шу ерда инсоннинг фикри биринчи марта тубдан силкинади. Чунки бу,

“Мен ҳам Аллоҳнинг борлигига ишонаман”, деган оддий гап эмас. Инсон биринчи марта ўзининг воқелигини кўради: мен маҳлуқман. Мен ўзимни ўзим яратмаганман. Мен ўз мавжудлигимни ўзимга бермаганман. Мен бу дунёга келишимни ҳам ўзим танламаганман. Шу лаҳзада яна бир савол пайдо бўлади: агар мен ўзимни ўзим яратмаган бўлсам, қандай қилиб «ҳаётим мутлақо ўзимники, хоҳлаганимча яшайман» дея оламан? Мана шу саволни енгил ўтказиб юборманг. Чунки инсоннинг бутун ҳаёт тарзи шу ерда синовдан ўтади.

Биз кўпинча:

— Менинг ҳаётим.

— Менинг танам.

— Менинг пулим.

— Менинг хоҳишим.

— Менинг танловим, деймиз. Албатта, инсонда ихтиёр бор. У танлайди. Қарор қилади. Ҳаракат қилади. Аммо: Ихтиёр билан мутлақ эгалик бир нарса эмас. Инсонга танлаш имконияти берилганлиги уни ўзини ўзи яратган мавжудотга айлантирмайди. Унга мол-мулк берилган бўлиши мол-мулк ҳақидаги ҳар қандай ҳукмни ўзи чиқариши мумкин дегани эмас. Унга ҳаёт берилган бўлиши ҳаётнинг мақсадини ҳам ўзи истаганича белгилайди дегани эмас. Шунда инсон ўзидан сўрайди: мен нима учун яратилдим? Бу саволга одатда кўп жавоб берилади.

— Бахтли бўлиш учун.

— Бой бўлиш учун.

— Оила қуриш учун.

— Фарзанд кўриш учун.

— Дунёда из қолдириш учун.

Бу ишларнинг айрим жиҳатлари яхши. Лекин яхши иш билан ҳаётнинг асл мақсади бир хил нарса эмас. Бир инсон жуда яхши ота бўлиши мумкин. Аммо: — Инсон айнан ота бўлиш учун яратилган, — деган хулоса қаердан чиқди? Бир инсон бой бўлиши мумкин. Аммо: — Инсон бойлик учун яратилган, — деган далил қаерда?

ИНСОН ЎЗИНИ ЯРАТМАГАН БЎЛСА, ЎЗ ЯРАТИЛИШ МАҚСАДИНИ ҲАМ ФАҚАТ ЎЗ ХОҲИШИДАН КЕЛИБ ЧИҚИБ БЕЛГИЛАЙ ОЛМАЙДИ.

Ана шу нуқтада савол бутунлай ўзгаради. Аввал: «мен ҳаётдан нимани хоҳлайман?» деб сўрар эдик. Энди эса: «яратган зот мени нима учун яратди?» деб сўрай бошлаймиз. Бу жуда катта бурилиш. Чунки биринчи саволда инсон марказда. Унинг хоҳиши. Унинг лаззати. Унинг манфаати. Унинг режаси. Иккинчи саволда эса, инсон ўзини борлиқнинг маркази деб қарашдан чиқади. У ўзини: яратилган ва яратувчисига муҳтож ожиз мавжудот сифатида кўра бошлайди. Лекин бу ерда яна бир муҳим эҳтиёт бор. Ақл: — Яратувчи бор, — деган натижага келди. Аммо ақл ўз-ўзидан:

— Яратувчи сенга тонг(бомдод)да икки ракаат намозни буюрган;

— фалон савдони ҳаром қилган;

— фалон ишни фарз қилган;

— ўлимдан кейин қиёмат, жаннат ва дўзах бор, деб билолмайди.

Нега? Чунки булар ҳис қилинадиган воқеликдан ташқаридаги нарсалар. Ақл Яратувчининг мавжудлигига борлиқ орқали етади. Аммо, Яратувчининг иродасини Яратувчидан хабар бўлмасдан билиб бўлмайди. Мана шу ерда ваҳий масаласи пайдо бўлади. Инсон сўраши керак: Аллоҳ инсонни яратиб, уни ўз ҳолига ташлаб қўйганми? Агар шундай бўлса, инсон ўзининг чекланган ақли билан ҳаёт мақсадини, қандай яшаш кераклигини топишга уринишига тўғри келади. Агар Аллоҳ инсонга хабар юборган бўлса, бутун масала ўзгаради. Чунки унда инсон ҳаёт мақсадини ўзи тўқиб чиқармайди. У уни Яратувчисидан ўрганади. Шунда пайғамбарлик, ваҳий, Қуръон, Муҳаммад ﷺнинг рисолати масаласи юзага чиқади. Аммо бу ерда ҳам тақлидан (яъни кўр-кўрона) ишониб кетиш билан чекланиш мумкин эмас. — Мен мусулмон оилада туғилганман. Бу далил эмас. — Ота-боболаримиз шундай ишонган. Бу ҳам далил эмас. — Миллионлаб одамлар ишонади. Кўпчилик ҳақиқатни яратмайди. Агар ақидамиз ҳақ бўлса, у саволдан қўрқмаслиги керак. Чунки ҳақиқат текширувдан қўрқмайди. Шунинг учун: Қуръон ҳақиқатан Аллоҳданми? Муҳаммад ﷺ ҳақиқатан Аллоҳнинг расулими? деган саволлардан қочмаймиз. Зеро гап бутун ҳаётимизнинг манбаси ҳақида кетмоқда. Агар Қуръон ҳақиқатан Аллоҳнинг каломи ва Муҳаммад ﷺ Аллоҳнинг Росули, деб билсак ва амин бўлсак, У зот олиб келган барча хабарга муносабатимиз ҳам тубдан ва бутунлай ўзгаради.

Яна ўлим масаласига қайтайлик. Инсон ўлишини билади. Бу баҳссиз воқелик. Аммо, ўлимдан кейин нима? Ақлнинг ўзи бу саволга тафсилотли жавоб бера олмайди.

У:

— Ўлим бор, дейди.

Лекин: — Қиёмат қандай?

— Ҳисоб борми?

— Жаннат ва дўзах ҳақиқатми?

— Инсон нима учун жавоб беради? каби масалалар Яратувчидан хабарни талаб қилади. Демак, «Қаердан келдим?» деган савол бизни Аллоҳга олиб келди. «Нима учун яшаяпман?» ва «Қаерга кетаман?» деган саволлар бизни Аллоҳнинг иродасини билиш заруратига, аниқроғи ваҳийга муҳтож қилди.

Мана шу уч савол бир-бирига боғлиқ: ҚАЕРДАН КЕЛДИМ? НИМА УЧУН ЯШАЯПМАН? ҚАЕРГА КЕТЯПМАН?

Уларнинг биринчисига жавоб топиб, қолган иккитасини очиқ қолдириб бўлмайди. Акс ҳолда инсон: — Аллоҳ мени яратди, дейди. Аммо: — Қандай яшашимни ўзим белгилайман, дейди. Сўнг: — Аллоҳга қайтаман, дейди. Қаранг, қандай зиддият пайдо бўлди. Бошланиши — Аллоҳга боғлиқ. Охири — Аллоҳга боғлиқ. Аммо ўртадаги бутун ҳаёт: «бу меники» деб Аллоҳдан ажратиб олинди. Тўғри фикрий уйғониш мана шу узилишни қабул қилмайди.

Агар мен Аллоҳдан келган бўлсам ва Аллоҳга қайтсам, унда энг табиий савол: бу икки нуқта ўртасидаги ҳаётни қандай яшашни ҳам Аллоҳ баён қилганми?

Мана шу савол энди ҳал қилиниши керак. Шунинг учун кейинги, қисмда бу  масалани охирига етказамиз: Қуръоннинг Аллоҳдан эканини қандай биламиз? Муҳаммад ﷺнинг расул эканликлари қандай исботланади? Ўлимдан кейинги ҳаёт бугунги қарорларимизни қандай ўзгартиради? Ва охирида энг муҳим нуқтага келамиз: Инсон ўзининг Аллоҳдан келганини, Аллоҳнинг ҳукми билан яшаши лозимлигини ва Аллоҳга қайтиши муқаррарлигини англаса — у аввалгидек яшай оладими? Ана шу саволнинг жавоби билан «уйғониш нима ва инсон қандай уйғонади?» мавзуси ўзининг тўлиқ маъносига етади иншаАллоҳ.

Салоҳиддин

06.09.2026й