Қайта тиклаш ва иқтисодни барпо этиш бўйин эгиш ҳолатини оқлайдими?!

Франция президентининг Дамашққа қилган ташрифи сиёсий кузатувчилар ва шарҳловчиларнинг диққат-эътиборини тортган алоҳида ва кўзга кўринган воқеа ўлароқ намоён бўлди, зеро у йирик давлатлардан бири раҳбарининг илк ташрифи эди. Қабул қилиш маросимининг шакли эса янада кўпроқ шарҳлар, танқидлар ва ўзаро баҳс-мунозараларга сабаб бўлди, чунки унга ҳурмат кўрсатилиб, диний, тарихий ва цивилизациявий рамзийликка эга бўлган Умавийлар масжидида қабул қилиниши Сурия ичидаги ва ташқарисидаги жуда кўп мусулмонлар учун кучли зарба бўлди. Айниқса, унинг Ислом ва мусулмонларга нисбатан ҳам сўзда, ҳам амалда сурбетларча адовати билан танилгани ҳисобга олинса.

Одатдагидек, Сурия режимининг ушбу хатти-ҳаракати – ҳукмдор мамлакат сиёсати учун нима фойдали эканини яхшироқ билади деган қоидага ҳамда умматларнинг инқироз белгиларидан бўлмиш кўр-кўрона бўйин эгиш қоидасига асосланиб, ҳокимият қабул қиладиган ҳар қандай қарорга ва у қиладиган ҳар қандай тасарруфга бутунлай таслим бўлишдан келиб чиқадиган кўплаб баҳоналар ва оқловлар оқимига дуч келди!

Қуръон уммати учун ҳақоратли ва нолойиқ бўлган ушбу қабулни оқлаш учун келтирилган энг кўзга кўринган баҳоналардан бири — йирик давлатлар билан бўлган мустаҳкам ва дўстона сиёсий алоқалар иқтисодий юксалишга ва Сурияни қайта тиклашга ҳисса қўшиши ҳақидаги иддао бўлди, хусусан ушбу ташрифнинг асосий мавзуси иқтисодий ҳамкорлик ва Франция инвестициялари келишувлари эди. Зеро ташриф дастурида очиқ кўринганидек, унинг энг муҳим мақсадларидан бири иқтисодий ҳамкорликни кучайтириш ва мамлакатни қайта тиклашда иштирок этишдир, чунки Франция Суриянинг урушдан шикаст кўрган инфратузилмалари ва фуқаролик муассасаларини қайта тиклашда бош ролни ўйнашга интилмоқда.

Макрон инвестиция имкониятларини излаш ва савдо айирбошлашни қайта фаоллаштириш мақсадида йирик француз компанияларининг бош ижрочи директорларидан иборат делегацияни — жумладан, энергия соҳасидаги «ТоталЭнержи» ва портлар ҳамда логистика соҳасидаги «Си-Эм-Эй Си-Жи-Эм» компанияларини — ўзи билан бирга олиб келди. Музокаралар, шунингдек туризм, қишлоқ хўжалиги, саноат, ҳаво ва денгиз транспорти — жумладан «Эйрбас» самолётларини етказиб бериш — ва банк хизматлари соҳаларида келишувлар имзоланишини ўз ичига олди.

Шунга кўра, ушбу ташрифнинг мазмуни қисқача айтганда — Макроннинг Сурияда  Америка ҳукмрон бўлган қайта тиклаш ва инвестиция бозоридан ўз юрти ва унинг инвестиция компаниялари учун тезлик билан улуш банд қилишга шошилишидир. Зеро, сиёсий прогнозлар Шарқий Ўрта ер денгизи, хусусан, Шом ўлкасининг келажагини улкан инвестицион лойиҳа майдонига айланишини кўрсатмоқда. Бу лойиҳа йирик капиталистик давлатлар ва уларнинг сиёсатларини бошқариб турган ўша йирик балиқ (акула) компанияларнинг сўлагини оқизадиган улкан конга, балки молиявий конлар мажмуасига айлантиради.

Гарчи ташриф дастури фақатгина иқтисодий ва инвестициявий жиҳат билан чекланмаган бўлса-да, ушбу мақола иқтисодий жиҳатга — ушбу ташрифнинг энг бўртиб чиққан мавзуси бўлгани боис, ҳамда ушбу ташриф учун чапак чалаётган, уни оқлаётган ва олқишлаётганлар рўкач қилаётган энг кўзга кўринган баҳона бўлгани сабабли — эътиборни қаратади.

Исломда устуворликлар пойдевори

Аввало, шуни яна бир бор таъкидлаш шартки, Аллоҳнинг бандалари учун бўлган Рисолатини кўтариб чиққан уммат учун моддий иқтисодий манфаатларни ўз устуворликлари зинапоясининг энг юқорисига қўйиши мутлақо жоиз эмасдир. Зеро ушбу зинапоянинг энг юқори тахтида ўтирадиган нарса — мабдадир, яъни Исломнинг ўзидир, ва бошқача ифодалаганда, бу Уммат, унинг Давлати ва сиёсати устидан Шариатнинг ҳукмронлигидир. Шундай экан, гарчи ҳаётнинг таянчи  деб васфланадиган иқтисоднинг аҳамияти улкан бўлса-да, ҳар қандай моддий ютуқлар йўлида, уларнинг ҳажми қанчалик йирик бўлмасин, жамият ва давлатда Исломнинг ва унинг Шариатининг ҳукмронлигидан бирор нарсани қурбон қилиш асло жоиз эмасдир.

Шариат ҳукмронлиги тақозо этадиган ва Уммат ҳамда давлат устуворликлари зинапоясисида ундан кейин бевосита келадиган ишлардан бири — Умматнинг ўз Давлати, ери ва мулклари устидаги султонлигидир. Шундайки, юртнинг сиёсий, хавфсизлик, иқтисодий ва сақофий қарори фақат унинг ўзига хосланган бўлади. Бас, ажнабий куч учун давлатнинг суверенитетига, унинг ўз ери ва сиёсий қарорлари устидаги султонлигига суқилиб кириш учун асло бирор йўл бўлмайди. Аллоҳ таоло айтади:

وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً

«Ва Аллоҳ кофирлар учун мўминлар устидан асло бирор йўл қилмас» (Нисо, 141)

Бунинг маъноси, муфассирлар айтганларидек, Аллоҳ таоло кофирларнинг мўминлар устидан султонликка эга бўлишини ҳаром қилганлигидир.

Исломда устуворлик иқтисодга ҳам, бошқа нарсага ҳам эмас, балки Шариат ҳокимлигига эканидан ташқари, кўплаб инсонлар олқишлаётган — Шариат чегараларидан хатлаб ўтувчи ушбу алоқалар юртда иқтисодий юксалиш сифатида акс этади деган гап — қуруқ хомхаёлдир, ҳамда у бир вақтнинг ўзида сиёсат, иқтисод ва Шариатдан бехабарликни кўрсатади.

Сурия ҳукумати иқтисод соҳасида юритаётган ушбу йўл унга иқтисодий хавфсизлик олиб келадиган йўл эмас, балки Сурия иқтисодини, демак бутун Сурияни хорижий иродага гаров қилиб қўядиган йўлдир. Ушбу сўзни англаш учун, афсуски, сиёсий ва иқтисодий сақофатнинг заифлиги, ундан ташқари Исломий сақофатдаги заифлик натижасида Сурия ва бошқа мусулмон юртларидаги мусулмонларнинг аксариятига мавҳум бўлган ўзаро қарама-қарши икки сиёсий тушунчани ойдинлаштириш лозимдир. Ушбу икки тушунча: қарамлик иқтисоди ва мустақил (суверен) иқтисоддир.

1.Қарамлик иқтисоди

Қарамлик иқтисодига келсак, у ташқи оламга суянади ва иқтисодий тақдирни хорижий давлатлар ёки муассасалар билан боғлайди. Бу эса, давлатни йирик кучларнинг ёки Халқаро валюта жамғармаси каби халқаро молиявий муассасаларнинг буйруқларига ҳамда уларнинг қарзлар ёки ёрдамларни қўлга киритиш учун қўйган шартларига бўйин эгдиради.

У кўп ҳолларда шунчаки хомашё экспорт қилишга суянадиган рентали ёки бир томонлама иқтисод бўлади. Энг хавфли жиҳати эса, хорижий йирик компанияларнинг ушбу ресурсларни қазиб олиш ва экспорт қилиш устидан назорат ўрнатишидир, унда фойдалар хорижга йўналтирилади ва маҳаллий ишчи кучи четлаб ўтилади.

Ушбу қарамлик иқтисоди эҳтиёжларнинг аксариятини импорт қилади, яъни ўз ҳаётий эҳтиёжларининг катта қисмини ташқаридан сотиб олади, бу эса уни глобал бозорлардаги тебранишлар ва экспорт қилувчи давлатларнинг сиёсий босимлари гаровига айлантиради. Шунингдек, унинг маҳаллий валютаси хорижий валюта билан бутунлай боғланади, худди долларга мукаммал боғланиш каби, ёки қарзлар натижасида ҳаддан ташқари инфляция ва қийматнинг доимий қадрсизланишидан машаққат чекади.

2.Мустақил иқтисод

Мустақил (суверен) иқтисодга келсак, у давлатнинг мустақил қарорига ва ўз-ўзини таъминлашга  суянади, бунда давлат ташқи босимларсиз ёки диктатларсиз ўз молиявий ва пул-кредит сиёсатини тўлиқ белгилаш имкониятига эга  бўлади. У асосий маҳсулотлар ва озиқ-овқатларни импорт қилишга бўлган қарамликни камайтириш учун саноат, қишлоқ хўжалиги ва технология соҳаларининг турли-туманлиги билан ажралиб туради.

Бас, ўз умматининг хавфсизлигини қамалдан ёки сиёсий тебранишлардан ҳимоя қилиш учун стратегик маҳсулотлар — буғдой, дори-дармон, энергия ва бошқаларда ўз-ўзини таъминлашни рўёбга чиқаришга ҳарис бўлади. Табиий ресурсларни — хомашё ва энергияни, яъни нефть, газ ва конларни маҳаллий ишчи кучи билан ҳамда маҳаллий тараққиёт ва мустаҳкам инфратузилмани барпо этиш манфаати йўлида бошқаради.

Агар у вақтинчалик хорижий тажрибалардан ёрдам олишга муҳтож бўлса, у билан маълум бир муддатга у оладиган хизмат ҳақи эвазига шартнома имзолайди, унга қазиб олиш ва сотиш имтиёзларини инъом этиб, юрт бойликларини ажнабий учун ўлжа қилиб қўймайди. Буларнинг барчасига қўшимча равишда, мустақил иқтисод мустақил валютага эга бўлади, у Ислом Шариатида олтин ва кумушдир ёки уларнинг ўрнини ҳақиқий суратда босувчи қоғоз пуллардир, шундайки пул бирлиги олтин ёки кумушдан иборат бўлган собит, муайян бир вазнга тенг бўлади ҳамда у ҳақиқий ишлаб чиқариш ва турли хил захиралар билан қўллаб-қувватланади, бу эса унга инқирозларга рўбару бўлишда дахлсизлик  инъом этади.

Уруш иқтисоди зарурати

Мустақил иқтисодни қабул қилиш заруратидан ташқари, уруш ҳолатида бўлган ёки тез орада эҳтимолий урушга рўбару бўладиган давлатлар «уруш иқтисоди» деб номланган тизимни қабул қилишлари лозимдир, ва тинчлик иқтисодиётини қабул қилиб, ўз аҳли, юрти ва маблағларини хавф остига қўймасликлари шартдир. Бу эса мустақил мақолани талаб қиладиган бошқа бир мавзудир.

Афсуски, бугунги кунда янги Суриядаги иқтисодий йўналишда биз кўраётган нарса — мустақил иқтисоддан энг узоқ бўлган қарамлик иқтисодидир. Ваҳоланки, биз босқинчи яҳудий вужуди билан асло тўхташи жоиз бўлмаган доимий уруш ҳолатида эканмиз, Сурия ҳукмдори уруш иқтисодидан ўта узоқ бўлган режалар билан илгари бормоқда.

Бу эса унинг минтақа учун босқинчи вужуд билан уруш ҳолати бўлмаган, балки у иқтисоди Сурия ва қолган минтақа иқтисоди билан интеграциялашадиган табиий бир қўшни бўладиган яқин келажакка назар солаётганини таъкидлайди. Ва бу айнан Америка режалаштираётган, балки у ижро этишда қатъий илгари бораётган ишдир.

Устоз Аҳмад Ал-Қасос

Роя газетасининг 2026 йил 15 июл, чоршанба кунги 608-сонидан