Уйғониш нима ва инсон қандай уйғонади?

3-қисм

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Яратувчини таниш инсон ҳаётини қандай ўзгартиради?

Инсон бир ҳақиқат олдига келди: у ўзини ўзи яратмаган. Унинг ҳаёти ўзига ўзи берилмаган. У яшаб турган коинот ҳам ўз-ўзига етарли эмас. Демак, инсон ҳам, ҳаёт ҳам, коинот ҳам уларни вужудга келтирган Яратувчига муҳтож. Қуръон инсонни айнан шу воқелик устида фикрлашга ундайди:

أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ ۝ أَمْ خَلَقُوا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بَل لَّا يُوقِنُونَ

– “Ёки улар ҳеч нарсадан яратилдиларми?! Ёки ўзлари яратувчими?! Ёки осмонлару ерни улар яратдиларми?! Йўқ, улар ишонч ҳосил қилмаслар”.  (Тур:35-36)

Аммо бу ерда ҳал қилувчи савол туғилади: Яратувчининг борлигини билишнинг ўзи етарлими?

Инсон: «Аллоҳ бор», деб ишониши, «Мени Аллоҳ яратган», дейиши мумкин. Аммо ҳаётда муваффақиятни мол тўплаш билан, ҳақ ва ботилни одамларнинг фикри билан ўлчаши мумкин. Шунда Аллоҳнинг борлиги унинг ақидасида бор. Аммо ҳаётига ҳукм қилаётган мезонда-чи?

Мана шу савол «Аллоҳ бор» деган фикрни хотирадаги қуруқ маълумот бўлиб қолишдан сақлайди. Чунки инсон Яратувчини ҳақиқатан англаса, кейинги саволдан қочолмайди: Мени яратган Зот менга қандай яшашни ҳам баён қилганми?

Агар баён қилган бўлса, уни билиш инсон ҳаётидаги энг муҳим масалага айланади. Шу ерда ваҳий ва рисолат масаласи пайдо бўлади. Инсон ақли Яратувчининг мавжудлигига ета олади. Лекин ақлнинг ўзи Аллоҳ инсондан нимани талаб қилганини, нимани ҳалол қилганини, нимани ҳаром қилганини, ўлимдан кейин нима бўлишини мустақил билиб ололмайди. Бунинг учун Яратувчидан хабар керак.

Шунинг учун эндиги ечиш муҳим бўлган саволлар: Қуръон ҳақиқатан Аллоҳнинг каломими? Муҳаммад ﷺ ҳақиқатан Унинг Росулими?

Бу ерда: «Биз мусулмонмиз, шунинг учун ишонамиз», деб қўя қолиш кифоя эмас. Чунки бошқа динда туғилган инсон ҳам: «Мен ҳам ота-бобомдан шу эътиқодни олганман», дейиши мумкин. Демак, туғилган жой — далил эмас, мерос — далил эмас, кўпчилик — далил эмас. Ҳақиқат далил талаб қилади.

Қуръоннинг Аллоҳдан эканини: «Қуръонда шундай дейилган», деб исботласак, «Қуръоннинг ўзи Аллоҳдан эканини қаердан биласиз?» деган савол келади. «Муҳаммад ﷺ айтганлар», десак, «У зотнинг Росул эканликларини қаердан биласиз?» дейилади. «Қуръондан», десак, туганмас доира ичида қоламиз.

Демак, аввал Қуръон ким томонидан эканини мустақил текшириш керак. Қуръон Муҳаммад ﷺ орқали етказилган арабий калом сифатида майдонга чиққан. Шунинг учун уч асосий эҳтимол бор: у арабларнинг каломими, Муҳаммад ﷺнинг ўз каломларими ёки Аллоҳнинг каломими?

Қуръон араб тилида нозил бўлди. У нозил бўлган вақт ва муҳитда фасоҳат, шеърият ва нотиқлик юксак даражага кўтарилган. Араблар ўз тилларини яхши билар эдилар. Қуръон эса айнан шу тил эгаларига унга ўхшаш бир сура келтиришни чақириқ қилиб қўйди:

وَإِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُم مِّن دُونِ اللَّهِ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ

– “Агар бандамизга нозил қилган нарсамиздан шубҳада бўлсангиз, унга ўхшаш бир сура келтиринг ва агар ростгўй бўлсангиз, Аллоҳдан бошқа гувоҳларингизни ҳам чақиринг».      (Бақара:23)

Бу ерда масала Қуръоннинг иъжози, яъни инсонларни унга тенг келадиган калом келтиришдан ожиз қолдиришидадир.

Муҳаммад ﷺнинг даъватлари ўша вақтдаги Маккада мавжуд бўлган  бузуқ эътиқодлар, манфаатлар ва нуфузларга қарши чиққан эди. Агар Қуръон инсон ясай оладиган оддий арабий калом бўлганида, унга қарши турганлар учун уни айнан араб тили ва баёнида мағлуб қилиш энг кучли жавоб бўлар эди. Шунинг учун Қуръон иъжозини ҳиссиётга эмас, жиддий далилга қуриш керак.

Энди иккинчи эҳтимол: Қуръонни Муҳаммад ﷺнинг ўзлари тузган бўлишлари мумкинми?

Муҳаммад ﷺдан бизга Қуръон ҳам, Қуръондан ташқари айтган сўзлари(ҳадислар) ҳам етган. Аммо Қуръон билан Набий ﷺнинг оддий нутқлари бир хил матн сифатида қабул қилинмаган. Бундан ташқари, Қуръонда Муҳаммад ﷺга танбеҳ берилган ўринлар мавжуд. Абаса сурасининг боши, Таҳрим сурасидаги танбеҳ бунга мисол бўлади.

Агар инсон ўзини пайғамбар қилиб кўрсатиш учун китоб тузган бўлса, нима учун ўзининг айрим қарорларини танқид қиладиган матнни муқаддас ваҳий сифатида авлодларга қолдиради? Бу якка ўзи бутун масалани ҳал қилмайди. Аммо «Муҳаммад ﷺ Қуръонни ўзлари тузганлар» деган фараз олдига жиддий савол қўяди.

Оиша розияллоҳу анҳо ҳақидаги ифк воқеаси ҳам ўйлантиради. Оғир туҳмат тарқалди. Набий ﷺ ва оилалари учун оғир кунлар кечди. Агар ваҳий у зотнинг ўз ихтиёрларидаги матн бўлганида, ўз оилаларини оқлайдиган баённи дарҳол айтишга нима тўсқинлик қилар эди? Аммо оятлар маълум муддатдан кейин нозил бўлди.

Яна: «Балки бошқа одамдан ўргангандирлар», дейилиши мумкин. Унда савол туғилади: кимдан, қачон, қаерда? Йигирма уч йил давомида етказилган Қуръоннинг яширин манбаи бўлган инсон ёки таълим жараёнининг далили қаерда? «Балки» — эҳтимол. Эҳтимол — исбот эмас.

Шундай қилиб, Қуръонни арабларнинг каломи ёки Муҳаммад ﷺни ўзининг каломи деб изоҳлаш қаноатлантирмаса, қолган хулоса — унинг Аллоҳдан эканлигидир.

Энди рисолат масаласи очилади. Агар Қуръон Аллоҳдан бўлса, уни инсонларга ким етказди? Албатта, Муҳаммад ﷺ. Аллоҳдан экани собит бўлган Қуръон эса У зотнинг Росул эканликларини хабар беради:

مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَٰكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ

– “Муҳаммад сизлардан бирор эркакнинг отаси эмас, балки Аллоҳнинг Росули ва набийларнинг сўнггисидир”.  (Аҳзоб:40)

Энди бу бир доира ичида айланиш эмас. Чунки аввал Қуръоннинг манбаи текширилди, сўнг Аллоҳдан экани собит бўлган каломнинг хабари қабул қилинди.

Мана шу нуқтада инсон ҳаётида катта бурилиш содир бўлади. Аввал у «Яратувчи бор» деган натижага келган эди. Энди эса: яратувчи инсонни ўз ҳолига ташлаб қўймаган. Унга ваҳий юборган, деган натижага келади.

Шунда асосий савол ҳам ўзгаради. Аввал: «Мен қандай яшашни хоҳлайман?» эди. Энди: «Аллоҳ менга қандай яшашни буюрди?» бўлади. Чунки мўмин учун Аллоҳнинг ҳукми келганидан кейин унинг хоҳиши ҳукм устидан ҳукмрон бўлиб қолмайди:

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَن يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ

– “Аллоҳ ва Унинг Росули бир ишга ҳукм қилганида, мўмин эркак ва мўмина аёл учун ўз ишларида ихтиёр бўлиши мумкин эмас”. (Аҳзоб, 36)

Мана шу ерда инсон ҳақиқатан уйғона бошлайди. Чунки масала энди Аллоҳнинг мавжудлигини назарий тан олиш эмас. Масала — ҳаётда олий мезон кимники? Мулкнинг чегарасини ким белгилайди? Оила қандай қурилади? Ҳалол ва ҳаромни ким ажратади? Савдода нима жоиз? Манфаат қаерда тўхтайди? Яхши ва ёмоннинг мезони нима?…

Агар Аллоҳ инсоннинг Яратувчиси, Қуръон Унинг каломи ва Муҳаммад ﷺ Унинг Росули бўлса, мусулмон ҳар бир масалани: «Менга қайси ечим кўпроқ ёқади?» деб бошламайди. Унинг биринчи саволи: «Аллоҳнинг бу масаладаги ҳукми нима?» бўлади.

Энди инсоннинг иккинчи туб саволи ҳам ўз жавобини топади: Нега бу ердаман?

Аллоҳ таоло айтади:

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ

– “Мен жин ва инсонларни фақат Менга ибодат қилишлари учун яратдим”. (Зориёт:56)

Демак, инсон ҳаёти беҳуда эмас. У ўзини ўзи мақсадсиз пайдо қилиб олган мавжудот ҳам эмас. У Аллоҳнинг бандаси ва унинг ҳаёти Яратувчисининг ҳукмига мувофиқ кечиши керак.

Энди учинчи туб савол қолди: Қаерга кетяпман?

Ақл инсоннинг ўлишини билади. Аммо ўлимдан кейинги ғайбни ўзича кўра олмайди. Қиёмат, ҳисоб, жаннат ва дўзах ҳақидаги хабар ваҳий орқали маълум бўлади. Қуръоннинг Аллоҳдан экани собит бўлгач, унинг Охират ҳақидаги хабари ҳам инсон учун шунчаки тахмин бўлиб қолмайди. Инсон Аллоҳга қайтади ва амаллари учун ҳисоб беради:

فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ۝ وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ

– “Ким зарра мисқолича яхшилик қилса, уни кўради. Ким зарра мисқолича ёмонлик қилса, уни кўради”    (Залзала:7-8)

Энди бу фикрни кундалик ҳаётга тушириб кўринг. Олдингизда катта миқдорда ҳаром пул турибди. Ҳеч ким кўрмаяпти. Олсангиз, кўп муаммонгиз ҳал бўлади. Аммо охират унинг ҳаёт ҳақидаги тушунчасига ҳақиқатан кирган бўлса, савол ўзгаради: «Одамлар кўрмаса ҳам, Аллоҳ кўриб турибдими?» Шунда бутун ҳисоб ўзгаради. Охиратга ишониш — охиратни бугунги қарорлар ичига киритишдир.

Агар инсон «Охират бор», деса-ю, пулда фақат манфаатни, савдода фақат фойдани, оилада фақат ўз роҳатини, ҳаётда фақат дунёвий натижани ўлчаса, унинг хотирасида Охират бор. Аммо ҳаётида-чи? Бу савол инсоннинг гапини эмас, ҳаётини текширади.

Энди уч туб савол бир нуқтада учрашади. Қаердан келдим? — Мени Аллоҳ яратди. Нега бу ердаман? — Мен Аллоҳнинг бандасиман ва Унинг ҳукмига мувофиқ яшашим керак. Қаерга кетяпман? — Аллоҳга қайтаман ва амалларим учун ҳисоб бераман.

Шунда инсоннинг дунёга қараши тубдан ўзгаради. У: «Бу менинг ҳаётим, хоҳлаганимни қиламан», демайди. Чунки ҳаётини ўзи яратмаган. «Асосийси менга фойдали бўлса бўлди», демайди. Чунки манфаат ҳалол билан ҳаромни белгиламайди. «Ҳамма шундай қилади», деб ҳақиқатни кўпчиликка топширмайди.

Унинг бутун фикрлаш маркази ўзгаради. «Мен хоҳлаганимча яшайман» деган нуқтадан «Мен Аллоҳнинг бандасиман ва унинг ҳукмига мувофиқ яшайман» деган нуқтага ўтади.

Мана шу — уйғониш.

У инсоннинг кўзини эмас, қарашини ўзгартиради. Уйи ўша уй, пули ўша пул, оиласи ўша оила, иши ўша иш, дунё ҳам ўша дунё. Аммо уларнинг инсон ҳаётидаги ўрни ўзгаради.

Пул — робб эмас. Манфаат — мезон эмас. Нафс — ҳукм чиқарувчи эмас. Кўпчилик — ҳақиқат манбаи эмас. Инсон — ўз ҳаётининг мутлақ эгаси эмас. У — Аллоҳнинг бандаси.

Шунда инсон масжидда Аллоҳга бўйсуниб, бозорда Ундан мустақил бўлиб қолмайди. Охиратга ишониб, худди ҳисоб йўқдек яшамайди. Унинг ибодати ҳам, ҳаёти ҳам, ўлими ҳам бир Яратувчига боғланади:

قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

– “Айтинг: албатта, намозим, қурбонлигим, ҳаётим ва мамотим оламлар Робби Аллоҳ учундир”    (Анъом:162)

Шунда «уйғониш»нинг маъноси равшан бўлади:

Уйғониш — инсоннинг ўзи, ҳаёт ва коинот ҳақидаги туб саволларни ақлан ҳал қилиб, ўзининг Яратувчига боғлиқлигини, ундан ваҳий келганини ва унга қайтишини англаши; сўнг бу ақидани бутун ҳаётини ўлчайдиган мезонга айлантиришидир.

Шунда инсон фақат «Аллоҳ бор», демайди — Аллоҳ борлиги билан яшайди. Фақат «Охират бор», демайди — охиратни ҳисобга олиб қарор қилади. Фақат «Қуръон ҳақ», демайди — Қуръон олиб келган мезон билан ҳаётини ўлчайди.

Уйғониш — кўпроқ маълумот билиш эмас. Уйғониш — инсоннинг ҳаёт ҳақидаги туб қараши ўзгариб, ўша қараш унинг қарорлари ва амалларини бошқара бошлашидир.

Инсон ҳақиқатан уйғонганда, у фақат бошқача фикрламайди — бошқача яшай бошлайди.

Тугади.

Салоҳиддин

13.09.2026й