Жакартада намойишлар тўлқини ва Прабово ҳукуматига нисбатан норозилик аломатлари

2026 йил август ойи давомида ва сентябрь ойининг дастлабки кунларига қадар Жакартада намойишлар тўлқини кучайиб борди. Масалан, 18 август куни бир гуруҳ талабалар Индонезия меҳмонхонаси айланма йўли ҳудудида «Мустақилликдан фойдаланиш» шиори остида тадбир ўтказдилар. Унда асосий эҳтиёж моллари ва ёқилғи нархлари, коррупцияга барҳам бериш масалалари кўтарилди ҳамда ҳукуматнинг қатор сиёсатларига баҳо берилди.

Бундан аввал, ўтган июнь ойида ҳам шунга ўхшаш тадбирлар бўлиб ўтган бўлиб, унда ҳукуматнинг турли сиёсатларига қарши норозиликлар илгари сурилган эди. Жумладан, иқтисодий тенгсизлик, коррупция, рупиянинг алмашув курси пасайиши, ёқилғи нархларининг ошиши, кичик ва ўрта корхоналар зиммасига оғирлик қилаётган солиқ масалалари, бепул озиқ-овқат дастури ҳамда «Қизил-Оқ қишлоқ кооперативлари» дастурларига қарши норозиликлар шулар жумласидандир.

Кейинги намойишлар тўлқини 27 август куни Парламент биноси атрофида юз берди. Унда турли талабларни илгари сурган бир нечта гуруҳ иштирок этди. Гуруҳлардан бири коррупцияга барҳам бериш масаласини кўтариб, активларни мусодара қилиш тўғрисидаги қонунни қабул қилишга чақирди. Бошқа бир гуруҳ эса иқтисодий муаммолар ва ҳукумат дастурларининг амалга оширилишини танқид қилди.

Парламент биноси атрофида намойишчиларнинг бир қисми тарқалмай қолгач, тинч намойиш тартибсизликларга айланди. Шундан сўнг ҳокимият зўравонлик ва вайронкорлик ҳаракатларига алоқадор деб топилган бир қатор шахсларга нисбатан хавфсизлик чораларини кўрди.

Кўтарилаётган энг асосий масалалардан бири — коррупцияга қарши кураш ва давлат бойликларини бошқаришда ҳисобдорликнинг заифлиги ҳақидаги тасаввурдир. Активларни мусодара қилиш тўғрисидаги қонунни зудлик билан қабул қилиш талаби ҳам ушбу ҳаракатнинг муҳим масалаларидан биридир. Намойишчилар давлат коррупциявий жиноятлар натижасида қўлга киритилган активларни қайтариб олиш учун кучлироқ ҳуқуқий воситага эга бўлишини истамоқдалар.

Коррупция масаласидан ташқари, иқтисодий муаммолар ҳам ҳозирги ҳукумат даврида жамият учун асосий муаммолардан бири бўлиб қолмоқда. Асосий эҳтиёж моллари нархининг ошиши, аҳолининг харид қобилияти, иш ҳақи, бандлик ва турли иқтисодий юкламалар жамиятдаги норозиликнинг асосий манбаларига айланмоқда.

Эрон ва Америка ўртасидаги урушнинг таъсири ҳам вазиятни янада оғирлаштирмоқда. Хусусан, субсидияланмайдиган ёқилғи нархининг ошиши, шунингдек, пластмасса нархларининг кўтарилиши бунга таъсир қилмоқда. Долларга нисбатан рупия курси ҳам заифлашмоқда ва бу давлат бюджетига янада катта оғирлик юкламоқда. Бундан ташқари, Индонезия қарзларга катта даражада таянадиган ва турли хил товарларни хориждан импорт қиладиган давлат ҳисобланади.

Стратегик муаммоларни ҳал этишга эътибор қаратиш ўрнига, Индонезия ҳукумати ўз маблағларини президентнинг сайловолди ваъдаларидан бири бўлган бепул озиқ-овқат дастурини молиялаштиришга йўналтирмоқда. Ушбу дастурнинг қиймати кунига 400 миллиарддан 1 триллион рупиягача етади. Кўпчилик буни давлат маблағларининг исроф қилиниши деб ҳисобламоқда.

Бундан ташқари, мазкур дастур орқали коррупция ҳолатлари ҳам фош этилган бўлиб, тахминий зарар миқдори 10,5 триллион рупияни ташкил этади. Шунингдек, бепул озиқ-овқат дастури доирасидаги кўплаб хизмат кўрсатувчилар ҳокимиятга яқин тармоқлардан — полиция, армия ёки ҳукумат билан боғлиқ сиёсий партиялардан келмоқда.

Ушбу хизмат кўрсатувчиларнинг тахминий даромадлари ҳам жуда катта бўлиб, йилига 6 миллион рупиядан тортиб, тахминан 1,8 миллиард рупиягача етиши айтилмоқда.

Таълим соҳасида ҳам Индонезия ҳали кўплаб муаммоларга дуч келмоқда. Жумладан, ўқитувчиларнинг фаровонлиги, мактаб инфратузилмасининг етарли эмаслиги, айниқса олис ҳудудлардаги мактабларга олиб борувчи йўллар ва транспорт имкониятларининг заифлиги шулар жумласидандир.

Айнан шу ҳолат жамият ва намойишчиларни бепул озиқ-овқат дастурини қайта кўриб чиқишни талаб қилишга ундади.

Армия ролининг кучайтирилиши ва авторитарликнинг тобора ортиб бориши масаласи ҳам турли талабалар намойишларида марказий масалалардан бири бўлмоқда.

Индонезияда ўтказилган турли намойишларда доимо хавфсизлик кучларининг намойишчиларга нисбатан тўсқинлик ва босим ўтказиш позицияси намоён бўлиб келган. Бунинг ичида кўплаб фаолларнинг ҳибсга олиниши ҳам бор.

Прабово эса кўпинча намойишчиларни хиёнатда, хорижий кучларга эргашишда ёки бошқа манфаатдор гуруҳларга алоқадор бўлишда айблайди. Шунингдек, айрим намойишларни пул эвазига ташкил этилган ҳаракатлар сифатида баҳолайди.

Шу билан бир вақтда Индонезия армияси ҳам ўз ролини кенгайтириб бормоқда. 2025 йилда ҳудудий ривожланиш бўйича 100 та батальон ташкил этилди. Кейинги босқичда эса 2029 йилга қадар уларнинг сонини Индонезиядаги барча вилоят ва шаҳарлар сонига етказиш режалаштирилган.

Ушбу батальонларнинг вазифаси қишлоқ хўжалиги, чорвачилик, балиқчилик ва соғлиқни сақлаш каби турли соҳаларда ҳукумат дастурларини назорат қилишдан иборат.

Прабово ҳукумати даврида Индонезия Қуролли Кучлари тўғрисидаги қонунни қайта кўриб чиқиш режаси ҳам армия ролининг кенгайишига йўл очди. Жамоатчиликнинг бир қисми буни ислоҳотлар кун тартибига хиёнат деб баҳолади. Уларнинг фикрича, Индонезия Қуролли Кучларига фуқаролик кун тартибини бошқаришга аралашиш ўрнига, мамлакат мудофааси ва хавфсизлигини таъминлаш вазифаси юклатилиши лозим.

Прабово сиёсати 1966 йилдан 1998 йилгача, яъни ўттиз йилдан ортиқ вақт давомида ҳокимиятда бўлган ҳарбий-авторитар «Янги тартиб» тизимининг қайтишига йўл очишга тайёргарлик сифатида кўрилмоқда.

2026 йил давомида юз берган турли воқеаларда кўтарилган масалалар 2025 йилдаги намойишларда кўтарилган масалалар билан ҳамон бир хил йўналишда давом этмоқда.

Президент 2024 йил октябрида лавозимига киришганидан бир неча ой ўтиб, 2025 йил февраль ойи бошидаги «Қоронғи Индонезия» ҳаракатидан тортиб, 2025 йил август ойида Индонезия бўйлаб кенг кўламли намойишларгача бўлган ҳаракатлар шулар жумласидандир. Бу намойишлар 2025 йил 28–30 август кунларидаги йирик намойиш билан авж нуқтасига етди.

Дастлаб Парламент аъзолари учун имтиёзлар ва нафақалар масаласи туфайли бошланган ушбу ҳаракат кейинчалик сиёсий элита ва давлат институтларига нисбатан анча кенг қамровли танқидларга айланди.

Жумладан, Парламентни ислоҳ қилиш, бюджет шаффофлиги, коррупцияга барҳам бериш, активларни мусодара қилиш тўғрисидаги қонунни қабул қилиш, сиёсий партияларни ислоҳ қилиш, намойишчиларга нисбатан зўравонликни тўхтатиш ва Индонезия Қуролли Кучларининг фуқаролик ишларига аралашувини чеклаш каби талаблар илгари сурилди.

Индонезияда талабалар ва аҳолининг мунтазам равишда намойишларга чиқиши Прабово Субианто ва унинг ўринбосари Жибран Ракабуминг Рака ҳукуматига нисбатан норозилик мавжудлигини кўрсатмоқда.

Бу ҳолат Tempo Data Science томонидан 2026 йил 31 июльдан 11 августга қадар ўтказилган, асосий эҳтиёж моллари нархи, иш ўринларининг мавжудлиги ва даромадлар ноаниқлигига бағишланган сўнгги сўров натижаларига ҳам мос келади.

Унга кўра, индонезияликларнинг атиги 37 фоизи ҳукумат фаолиятидан мамнун, 62 фоизи эса норози эканини билдирган. 1 дан 10 гача бўлган шкалада ҳукумат фаолиятига берилган баҳо атиги 5,7 баллни ташкил этган.

Мазкур қониқиш даражаси 2025 йил декабридаги сўров натижаларидан сезиларли даражада пасайган. Ўшанда аҳолининг ҳукумат фаолиятидан қониқиш даражаси ҳали 75 фоиз эди. 2026 йил март ойида бу кўрсаткич 58 фоизга, 2026 йил август ойида эса 37 фоизга тушди.

Аҳолининг ҳукумат фаолиятидан норозилигига сабаб бўлаётган омиллар қаторида асосий эҳтиёж моллари нархи, иш топишнинг қийинлиги ва даромадларнинг ноаниқлиги каби масалалар бор.

Прабово Субианто ҳукумати бошқарувига икки йил тўлган бир пайтда давом этаётган ушбу ҳаракатлар жамият учун кўпроқ манфаат келтирадиган сиёсатлар амалга оширилишига катта умид борлигини кўрсатмоқда. Яъни сиёсатлар фақат саноқли кишилар ёки ҳокимиятга энг яқин бўлган элиталар манфаатига эмас, балки кенг жамоатчилик манфаатига хизмат қилиши кутилмоқда.

Айниқса, ҳукумат амалга оширилган барча сиёсатларни ўзгартириш ва такомиллаштириш борасида жиддий ният намоён этмаётгани сабабли, ушбу ҳаракатлар амалдаги ҳукумат муддати охиригача давом этиши эҳтимоли бор.

Профессор Абдуллоҳ Асвар

Роя газетасининг 2026 йил 16 сентябр чоршанба кунги 617-сонидан