Судан мулоқотининг мақсади — мустамлакачиликни мустаҳкамлаш

2026 йил 29 сентябрь, сешанба куни Хартумда бўлиб ўтган матбуот анжуманида Судан мулоқоти қўмитаси аъзоси Набил Адиб мулоқот кун тартибида асосий масалалар, жумладан, демократик тузум, бошқарув шакли, Суданнинг ўзлиги ва бирлиги ҳамда сайловлар ўрин олишини маълум қилди.

Бошқарув тизими ҳақида гапирар экан, Адиб қўмита нуқтаи назарига кўра, Судан бошидан кечирган тажрибалар марказлашган бошқарув мамлакат манфаатларига хизмат қилмаслигини кўрсатганини айтди. У марказлашган бошқарувни исёнлар ва фуқаролар урушларининг авж олиши ҳамда давлатнинг парчаланиши билан боғлади. Шунингдек, Судан ўзининг хилма-хиллиги шароитида фақат демократик доирадагина бошқарилиши мумкинлигини таъкидлади.

Мана булар — Судандаги «суданликлар ўртасидаги мулоқот»нинг йўналишлари.

Ушбу йўналишларнинг тафсилотларига киришишдан олдин бир муҳим маълумотни таъкидламоқчимиз: биз бу режимлар ва уларнинг қўмиталаридан алдашни, айтилган гапнинг тескарисини қилишни кўп кўрганмиз. Масалан, Жанубий Суданни ажратиш тўғрисидаги битим «тинчлик битими» деб номланган эди. Энди эса бу мулоқот «суданликлар ўртасидаги мулоқот» деб аталмоқда.

Мулоқот ҳали бошланмасиданоқ ечим Судан аҳолисидан эмас, балки Судан душманларидан изланмоқда. Хабарларга кўра, Судан мулоқотини тайёрлаш қўмитаси 2026 йил 1 октябрь, пайшанба куни Қоҳирада Европа Иттифоқи мамлакатлари элчилари гуруҳи билан учрашув ўтказган. Учрашувда қўмитанинг вазифалари ва унинг сиёсий ҳамда жамоатчилик кучлари билан олиб бораётган кенг кўламли маслаҳатлашувлари тафсилотлари муҳокама қилинган.

Бу ерда жиддий савол туғилади: Европа Иттифоқи элчиларининг Судан мулоқотига нима алоқаси бор? Ёки бу элчилар ҳам суданликми-ю, биз буни билмаймизми?!

Қўмита «мулоқот йўналишлари» ёки «кун тартиби» деб атаган масалаларнинг энг муҳимларини батафсил кўриб чиқамиз. Булар: демократик тузум ва бошқарув шакли, суданлик ўзлик ҳамда марказлашмаган бошқарувдир.

Биринчи: демократия ва бошқарув шакли

Қўмита Судан ўзининг хилма-хиллиги шароитида фақат демократик тузум доирасидагина бошқарилиши мумкинлигини айтиб, демократияни бошқарувнинг асосига айлантирмоқда.

Улар бу гапни худди биз етмиш йил давомида бошқа бир тузум билан бошқарилгандек айтадилар! Инглиз мустамлакачилари ўз қўшинлари билан мамлакатдан чиқиб кетганларида, ортида ўзлари пухта тайёрлаган ва ўзларига ворис қилиб қолдирган кишиларни ташлаб кетдилар. Улар бизнинг юртимизда инглизлар татбиқ этган худди шу демократик тузумни давом эттиришлари керак эди.

Шакллар ва кийимлар қанчалик ўзгармасин, бу ҳолат бугунгача давом этмоқда. Чунки демократик тузумнинг асоси шундаки, қонун чиқарувчи ҳокимлардир. Улар жубба ва салла кийган фуқаровий раҳбарлар бўладими, костюм кийган раҳбарлар бўладими ёки ҳарбий кийимдаги ҳарбийлар бўладими — бунинг фарқи йўқ. Уларнинг барчаси мамлакатни кофир мустамлакачининг тузумлари билан бошқарган ва сиёсий, иқтисодий, ҳарбий ва бошқа соҳаларда унга қарам бўлиб келганлар.

Фақат қарамликнинг манзили ўзгариб турган, холос: аввал Британияга, кейин Америкага, яна Британияга, сўнгра Америкага — ва шу тариқа давом этган. Натижада биз ҳамон мустамлака остидаги, бошқаларга қарам халқ бўлиб қолмоқдамиз.

Чунки мустақил давлат — ўз қарорини ўзи қабул қиладиган, ишларининг жиловини ўз қўлида тутадиган ва ўз иродаси билан ҳаракат қиладиган давлатдир. Шу сабабли Судан бу ўнлаб йиллар давомида тараққий этган давлатлар сафидан ортда қолиб келмоқда.

Биз бир вақтлар мустамлака бўлган, аммо бугун йирик ва буюк давлатларга айланган мамлакатларни кўрамиз. Чунки улар мустамлакачилик кишанларидан бутунлай халос бўлганлар, қарорларини ўз қўлларига олганлар ва ўз иродалари билан иш тутадиган бўлганлар.

Масалан, Америка бир вақтлар Англиянинг мустамлакаси эди. Аммо ундан озод бўлганидан кейин қарам давлатга айланмади. Аксинча, мустақил давлат бўлди ва ривожланиб, бугун дунёдаги биринчи давлатга айланди.

Яна бир мисол — Хитой. У бир вақтлар Япония мустамлакаси бўлган. Бироқ мустақилликка эришганидан кейин қарам давлатга айланмади, балки мустақил давлат бўлди. Бугун эса у БМТ Хавфсизлик Кенгашида вето ҳуқуқига эга бўлган беш давлатдан бири ҳисобланади.

Аслида, демократия ўз моҳиятига кўра ички зиддиятларга эга бўлган ва амалда рўёбга чиқиши мумкин бўлмаган фикрдир. Унда суверенитет халққа тегишли, халқ ўзини ўзи бошқаради, дейилади. Бу эса алдаш ва ёлғондир. Чунки миллионлаб одамларнинг бир жойга тўпланиб, қонунлар ишлаб чиқиши амри маҳол.

Шунда бу муаммони айланиб ўтиш учун халқ вакилларини сайлаш усули ўйлаб топилган. Улар халқ номидан қонун чиқаришлари керак эди.

Бироқ халқ яхлит ҳолда ҳукмронлик қилмайди ва давлат ишларини ҳам ўзи бошқармайди. Амалда ҳокимият муайян элита қўлида бўлади. Бу элита қонунлар, молиявий имкониятлар ва оммавий ахборот воситалари орқали таъсир ўтказиш каби олдиндан назоратга олинган сайлов механизмлари ёрдамида ҳокимиятни ўзаро алмашиб туради.

Халқнинг иродаси эса фақат зарурат туғилганда ишлатиладиган шиор бўлиб қолади. У кучлиларнинг манфаатларига зид келганида эса эътиборсиз қолдирилади.

Бу ҳақиқат капиталистлар энг демократик деб ҳисоблайдиган мамлакатларда ҳам яққол кўринади: амалда уларни капитал эгалари бошқаради. Замонавий америкалик файласуф Ноам Хомский ҳам бу ҳақда гапирган. Унинг фикрича, Ғарбда, айниқса Америкада демократия «розиликни ишлаб чиқариш» тизими орқали бошқарилади. Бунда оммавий ахборот воситалари ва йирик корпорациялар сайловчиларнинг онгига таъсир ўтказади, уларнинг қарашларини ҳукмрон элита манфаатларига хизмат қиладиган тарзда шакллантиради. Натижада овоз бериш жараёни расмий маросимдан нарига ўтмайди.

Мана, Судан мулоқотини тайёрлаш қўмитаси бошқарувнинг асосига айлантирмоқчи бўлаётган демократия шу. Ваҳоланки, мамлакатимизда бу тузум ўнлаб йиллар давомида синаб кўрилди ва ўзининг муваффақиятсизлигини исботлади.

Унда нега улар биздан яна бир бор синовдан ўтган нарсани синаб кўришимизни истамоқдалар?! Араб мақолида айтилганидек: «Синалган нарсани яна синаш пушаймонликдир». Халқ мақолида эса: «Синалганни яна синаганнинг ақли бузилган», дейилади.

Бу масаланинг воқеликка оид томонидир. Шаръий жиҳатдан эса демократия куфр тузумидир. У ақидамизга тамоман зид келади. Улар бизни мавжуд воқеликдан чиқариш ўрнига, уни мустаҳкамлашни истамоқдалар. Бу билан ўзларининг кофир мустамлакачи хўжайинларига хизмат қилмоқдалар.

Иккинчи: ўзлик — ўзлик деганда нима назарда тутилади?

Атамалар тафсилотига киришмасдан айтадиган бўлсак, ўзлик дегани — «Биз киммиз?» деган саволга жавобдир.

Суданда бизнинг ўзлигимиз юзлаб йиллардан бери аниқ: биз мусулмонлармиз. Араб бўламизми ёки африкаликми, қора танлими ёки оқ танлими — бу сифатларнинг ўзликка алоқаси йўқ.

Энг ғалати жиҳати шундаки, улар ўзлик масаласини яна муҳокама қилишни истамоқдалар. Ваҳоланки, улар бу масалани 2014 йилдаги «Висба мулоқоти»да муҳокама қилганлар ва ўзликни ҳудудий, яъни суданлик ўзлик деб белгилаб, масалани ҳал қилганларини айтган эдилар!

Улар бу гапнинг сафсата ва алдаш эканини яхши биладилар. Мақсад эса бизнинг ҳақиқий ўзлигимизни — Исломни — йўқотиш ва хиралаштиришдир.

Ислом барча ирқлар ва миллатлар бирлашган қозондир. Бу фақат Суданда эмас, балки Ислом кириб борган ҳар қандай жойда шундай бўлган.

Демак, ўзлигимизга шубҳа уйғотиш ва уни суданликлар ўртасидаги мулоқотда қайта муҳокама қилиш ҳақида гапиришдан мақсад — Исломни бошқарув тизимлари, сиёсат ва бошқа соҳалардан четлатишдир. Ўзлигимизга шубҳа туғдираётган бу кишилар эса ўз хўжайинларининг сиёсатига хизмат қилмоқдалар.

Учинчи: марказлашмаган бошқарув

Мулоқот қўмитаси марказлашган бошқарув мамлакат манфаатларига хизмат қилмаслигини айтди. Шунингдек, уни исёнлар, фуқаролар урушлари ва давлатнинг парчаланиши билан боғлади.

Бу ерда ҳам яна бир алдаш бор. Марказлашган бошқарувнинг исёнлар ёки фуқаролар урушларига алоқаси йўқ. Исёнлар Судан устидан халқаро курашнинг мақсадлари билан боғлиқ.

Судандаги илк исённи айнан Суданни бошқарган инглизлар ташкил этганлар. Улар мамлакат жанубида уни ажратиб олиш мақсадида «ёпиқ ҳудудлар сиёсати»ни юритганлар.

Жанубдаги исён эса 1955 йилда, яъни Британия Судандан чиқиб кетишидан олдин бошланган. Бу эса жанубни ажратиб олиш мақсадида исённи Британиянинг ўзи ташкил этганини англатади.

Кейин ҳокимият ишлари Американинг малайлари қўлига ўтгач, Америка бу ишни давом эттирди. У Британиянинг худди шу режаси бўйлаб ҳаракат қилди ва 2011 йилда Жанубий Суданни ажратиб олишга муваффақ бўлди.

Дарфурдаги исёнчи ҳаракатларга келсак, уларнинг аксарияти Британияга қарашли ҳаракатлар бўлиб, Суданни бошқарган Америка малайларига қарши кўтарилган.

Бундан ташқари, марказлашмаган бошқарув — федератив ёки конфедератив шаклда бўлишидан қатъи назар — аслида бирлашишни истаган алоҳида давлатчалар ўртасида қўлланади. У аллақачон ягона бўлган давлатга нисбатан татбиқ этиладиган тузум эмас!

Бундай тузумларни мамлакатимизда татбиқ этишдан мақсад — фақат уни парчалаш ва бўлиб ташлашдир. Бу эса эски мустамлакачилик сиёсати: «Бўлиб ташла ва ҳукмронлик қил».

Исломда эса бошқарув тизими бирликка асосланади, маъмурий бошқарув эса марказлашмаган бўлиши мумкин. Бошқарув билан маъмурият ўртасида фарқ бор.

Бу кишилар мамлакатимизда кофир мустамлакачининг сиёсатини мустаҳкамлаш учун ҳаракат қилаётган бир пайтда, Аллоҳ таолонинг ваъдасини ва Унинг Пайғамбари ﷺ берган башоратни амалга ошириш — пайғамбарлик минҳожи асосидаги Рошид Халифаликни қайта барпо этиш учун кечаю кундуз меҳнат қилаётган кишилар ҳам бор.

Судан вилоятидаги Ҳизб ут-Таҳрирнинг расмий нотиғи

Иброҳим Усмон Абу Халил

Роя газетасининг 2026 йил 14 октябр чоршанба кунги 621-сонидан