Нима учун Трамп Украинадан янги президент талаб қилмоқда?

2026 йил 10 октябрда журналистлар билан бўлиб ўтган учрашув чоғида Трамп диққатга сазовор баёнот берди: «Менимча, Украина учун янги президент сайлайдиган вақт келди». У Украинанинг олдига қўйган асосий талабини қуйидаги сўзлар билан ифодалади: «Биз Зеленскийга: “Россия билан хоҳлаган ишингни қил, аммо нефтьни қайта ишлаш заводларига ҳужум қилма, чунки бу бутун дунё учун муаммо”, дедик. У эса нима қиляпти? Бориб, дизель ёқилғисига зарба беряпти. Унинг бундай қилишни тўхтатгани маъқул…»

Шу тариқа, Трамп Украина учувчисиз аппаратларининг Россия нефтьни қайта ишлаш заводларига берган зарбалари жаҳон бозорида ёқилғи танқислигини келтириб чиқараётгани ва жаҳон миқёсида дизель нархларининг кўтарилишига сабаб бўлаётганини даъво қилмоқда.

Киев Россия нефтьни қайта ишлаш заводларига ҳужум қилиш Кремлни экспортдан тушадиган даромадлардан маҳрум этиш ва Россия армияси учун ёқилғи етказиб беришни чеклашнинг энг самарали усулларидан бири эканини таъкидламоқда. Шу сабабли, Америка огоҳлантиришларига қарамай, икки кунлик танаффусдан кейин Украина Россия нефтьни қайта ишлаш заводларига ҳужумларини қайта бошлади. Украина буни Россиянинг давом этаётган зарбалари билан изоҳлади. Бу эса Трампнинг янада норозилигини келтириб чиқарди.

Трампнинг Украинага, хусусан, Зеленскийга қарши янги ҳужумлари сабабларини таҳлил қилганда, қуйидаги жиҳатларни ҳисобга олиш керак.

Агар Трамп ҳақиқатан ҳам бу можарода Россия тарафида туришни ва урушни тугатишни истаган бўлса, Украина президентининг позициясини синдириш учун янада қатъий чоралар кўриш орқали самаралироқ воситалардан фойдаланиши мумкин эди. Масалан:

– Украинага Америка қуролларини етказиб беришни тўлиқ тақиқлаш. Бу Америкага тегишли ҳар қандай қисмлар ёки ракеталарни, ҳатто Европа давлатлари воситачилиги орқали ҳам сотишни бутунлай тақиқлашни англатади.

– Разведка соҳасидаги ҳамкорликни тўлиқ узиш. Бу Украина Америка сунъий йўлдошларидан олинадиган барча маълумотлар, нишонни аниқлаш ва зарбаларни мувофиқлаштириш тизимларидан бутунлай маҳрум бўлишини англатади.

– Украинага ёки Европа компанияларига нисбатан иккиламчи санкциялар жорий этиш. Бундай санкциялар Украина мудофаа саноатини молиялаштираётган учинчи давлатларга қаратилган бўлар эди.

– Украинанинг бутун ҳудудида «Старлинк» хизматларини тўлиқ тўхтатиш. Бу ҳарбий ва фуқаролик мақсадларидаги хизматларнинг барчасини қамраб олади. Ҳозирда ҳарбий станциялар учун тезликка қатъий чеклов сақланиб қолмоқда: соатига 161 километргача тезликдаги ҳаракат назарда тутилган. Бу чеклов тез учувчи ҳужум самолётлари ва ўрта ҳамда узоқ масофага учувчи реактив учувчисиз аппаратларга қарши станциялардан фойдаланишни бевосита чеклайди.

Ушбу босим воситаларининг барчаси, аниқроғи, уларнинг қўлланилмаётгани Трампнинг Зеленскийга айтган қуйидаги сўзларида қисқа ва ёрқин ифодасини топади: «Россия билан хоҳлаган ишингни қил, аммо нефтьни қайта ишлаш заводларига ҳужум қилма…»

Босим ўтказишнинг энг сўнгги воситаси — «Старлинк»нинг ҳарбий версияси ишлашини чеклаш орқали Украинанинг Россия ҳудудининг чуқур қисмидаги нефтьни қайта ишлаш заводларига узоқ масофали зарбалар бериш имкониятини техник жиҳатдан йўққа чиқаришга уринишдир. Бу Трампнинг сўнгги фаолиятидан кўзланган мақсад урушни тугатиш эмас, балки бошқа айрим манфаатларга эришиш эканини кўрсатади.

Трампнинг хатти-ҳаракатларини тушунтириш учун ҳақиқатга энг яқин жавоб шуки, Америка 2026 йил 3 ноябрда бўлиб ўтадиган Конгресс оралиқ сайловлари арафасида турибди. Америка президентлари учун оралиқ сайловлар синов ва президентлик муддатининг аввалги икки йили давомидаги фаолиятни баҳолаш вазифасини ўтайди. Аммо Трамп учун 2026 йилги оралиқ сайловлар деярли ҳамма нарсани ҳал қилади. Гап Конгресснинг ҳар икки палатаси устидан назоратни сақлаб қолиш ва шу орқали унинг тартибсиз сиёсатини тўсиқларсиз амалга ошириш имконияти ҳақида бормоқда.

Республикачилар бу сайловлар олдидан яхши аҳволда эмас. Бошқа америкаликлар қатори республикачи сайловчилар ҳам кундалик ҳаёт харажатлари инқирози ва дизель нархларидан хавотирда. Сўровларга кўра, америкаликларнинг иқтисодиёт аҳволига нисбатан оптимизми 30 фоиздан ҳам пастга тушган. Республикачи сайловчиларнинг тахминан 96 фоизи мамлакат ҳаёт қиймати инқирозини бошдан кечирмоқда, деб ҳисоблайди.

Демократлар эса ёқилғи нархлари ва инфляция масаласидан фаол фойдаланиб, Трамп ҳамда республикачиларни оддий америкаликларни ҳимоя қилмаётганликда айбламоқда.

Шунинг учун Трамп ва унинг сайловолди штаби ёқилғи нархлари ошишида айблаш мумкин бўлган Америкaдан ташқаридаги бирор кимсани топиши, шунингдек, Трамп Америка аҳолисининг ҳамёнини қутқариш учун фавқулодда чоралар кўраётганини кўрсатиши зарур.

Шу нуқтаи назардан, Украинанинг Россия нефтьни қайта ишлаш заводларига берган зарбалари Трамп сайловолди кампанияси учун айблашга жуда қулай нишонга айланди. Шу орқали Трамп диққатни ўз ташқи сиёсатининг оқибатларидан, жумладан, нефть нархларининг кўтарилишига ҳам сабаб бўлган Эронга қарши урушдан чалғитиб, Зеленскийнинг хатти-ҳаракатларига қаратмоқчи бўлди.

Сайлов кунига қадар нархларни пасайтириш истаги Трампни Путин билан кўзга кўринарли битим тузишга, санкцияларга қарамай, Россиядан юз минглаб тонна дизель ёқилғиси сотиб олишга ундади.

«Энергетика соҳасида ўт очишни тўхтатиш» тўғрисидаги келишувнинг шошилинч эълон қилиниши ва Украинани «президентни алмаштириш»га ёки битимни қабул қилишга очиқчасига чақириш ҳам худди шу сабабга бориб тақалади. Буларнинг барчаси Америка халқига Трамп қатъият билан тартиб ўрнатаётгани, Украина раҳбарияти эса бунга тўсқинлик қилаётгани ҳақидаги тасаввурни шакллантиришга қаратилган. Трампга сайлов даврида республикачиларни мағлубиятдан асраш учун, ҳеч бўлмаганда, қисқа муддатли ўт очишни тўхтатиш керак.

Шу ўринда Трампнинг Украинага қарши босим воситаларининг барчасини қўллашдан тийилишига сабаб бўлаётган муҳим омилларни ҳам қайд этиш лозим:

– Америка томонидан барча ёрдамни тўхтатиш ташаббусни Европага беради. Европа Украина учун мустақил таъминот тизимларини тобора фаол ривожлантирмоқда. Бу тизимлар устидан назоратни йўқотса, Трамп келишув шартларини белгилайдиган «бош тинчлик ўрнатувчи» сифатидаги ролидан ҳам маҳрум бўлади.

– Европа харидлари орқали қурол сотишни ҳам тўлиқ тақиқлаш Америка ҳарбий компанияларини миллиардлаб долларлик шартномалардан маҳрум қилади. Конгресс ва Америкадаги босим ўтказувчи гуруҳлар бунга қарши.

– Барча ёрдамни тўхтатиш Украинанинг тартибсиз ҳарбий мағлубиятига олиб келиши мумкин. Ҳатто Трампнинг Америкадаги тарафдорлари ҳам буни Афғонистондан қўшинларни олиб чиқишга ўхшаш, Америка учун ҳалокатли геосиёсий мағлубият деб баҳолашлари мумкин.

– Америка Россияга урушни давом эттириши учун қўшимча маблағлар олиб келишни ҳам истайди. Чунки бу уруш Американинг барча геосиёсий рақибларини — Европа, Россия ва Хитойни — заифлаштирмоқда. Аслида, бу уруш Америка учун олтин тухум қўядиган товуқ вазифасини ўтамоқда.

Украинада урушнинг давом этиши Американинг стратегик манфаатларига хизмат қилади. Шунинг учун бу сиёсатга ҳатто Трампдек ўз имкониятларини ҳаддан ташқари юқори баҳолайдиган президентлар ҳам, Конгресс ва Сенатдаги ҳокимият бир партиядан бошқасига ўтиши таҳдиди ҳам таъсир кўрсата олмайди.

Шу сабабли, Украина ва Америка ўртасидаги ҳозирги кескинлик вақтинчаликдир. Конгресс сайловлари натижаларидан, жумладан, республикачиларнинг натижаларидан қатъи назар, Трамп баёнотларининг ўзгариши ва унинг Оқ уйдаги иккинчи президентлик муддати бошланганидан бери ўтган ўн саккиз ой давомида олиб борган сиёсатига қайтишини кутишимиз мумкин. Хусусан, Украинадаги урушни давом эттириш ва бу урушнинг иқтисодий юкини изчил равишда Европа зиммасига ўтказиш сиёсати давом этади.

Фозил Амзаев

Роя газетасининг 2026 йил 21 октябр чоршанба кунги 622-сонидан