Фотима ая: фарзандини шаҳодатга кузатган, уммат дардини ўз дардидан устун қўйган она

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ!

Фотима онамизни хотирлаб, уларнинг ҳаёт йўллари, матонатлари ва даъват йўлида кўрсатган жасоратларини ёдга олмоқчиман. Аллоҳ таоло у кишини Ўз раҳматига олсин, жаннат оналари — Осия, Марям, Хадича ва Фотима розияллоҳу анҳунналар билан бирга қилсин. Омин!

Муҳтарам ўқувчи!

Сизга маълумки, Аллоҳ таолонинг суннатларидан бири шуки, қайси бир қавм орасида золим ҳукмдорлар — Фиръавнлар ва Намрудлар бош кўтарса, ҳақиқатни етказиш, одамларни залолатдан ҳидоятга чорлаш учун Ўз пайғамбарларини юборади. Пайғамбарлардан кейин эса ҳақ йўлни тутган даъватчилар золимликка қарши ҳақиқат сўзини айтишда давом этадилар. Зеро, ҳақ билан ботил ўртасидаги кураш инсонлар ҳаётида қайта-қайта намоён бўладиган синовлардандир.

Биз яшаган замонда ҳам Ўзбекистонда Ислом ва мусулмонларга қарши олиб борилган сиёсатнинг оғир оқибатларига гувоҳ бўлдик. Золим Каримов режими даврида, айниқса, 1990-йилларнинг охиридан бошлаб, Ҳизб ут-Таҳрир аъзоларига нисбатан таъқиблар, қамоққа олишлар ва қийноқлар кучайди. Муаллиф сифатида мен бу сиёсатни мусулмонларнинг онги ва қалбида исломий фикрлар мустаҳкам ўрин эгаллашига тўсқинлик қилишга қаратилган зулм сифатида баҳолайман. Ўша йилларда кўплаб инсонлар эътиқоди, фикри ва сиёсий қарашлари сабабли қамоқларга ташланди, уларнинг оилалари эса оғир мусибатларга дучор бўлди.

Ана шундай оғир даврнинг фидойи инсонларидан бири — биродаримиз Авезов Музаффар эди. Бугун мен унинг онаси Фотима аяни эслашни лозим топдим. Чунки ҳар бир буюк инсон ортида кўпинча унинг қалбига иймон, сабр, жасорат ва матонат уруғини қадаган она туради. Фотима ая ҳам ана шундай оналардан эдилар.

Музаффарнинг сўнгги учрашуви: она қалби ва иймон синови

Биродаримиз Музаффар Аллоҳга берган аҳдида собит турди. У золим Каримов режими давридаги қамоқхонада бир неча ой давомида оғир қийноқларга дучор бўлди. Фотима аянинг баёнига кўра, унга қайнаб турган сув сепиб қийноқ берилган. Жасади уйига олиб келинганида, танасининг гўшти куйган, териси шилинган ҳолатда эди.

Бу манзарани тасаввур қилишнинг ўзи инсон қалбини ларзага солади. Бир онанинг фарзандини шу аҳволда кўриши қандай оғир мусибат эканини сўз билан ифодалаш мушкул. Аммо Фотима аянинг ҳаёти фақат фарзанд доғидаги она изтироби ҳақида эмас. У кишининг ҳаёти — оғир синовлар қаршисида ҳам иймонини, саботини ва уммат олдидаги масъулиятини йўқотмаган она ҳақидаги ибратли қиссадир.

Аллоҳ таоло биродаримиз Музаффарнинг ҳақ йўлдаги фидойилигини Ўз даргоҳида қабул қилсин, унга раҳмат қилсин ва яқинларига сабри жамил ато этсин. Омин!

Фотима аянинг хотираларида ўғли билан бўлган сўнгги учрашув алоҳида ўрин тутади. Онахон шундай ҳикоя қилардилар:

«Ўғлим Музаффар билан охирги учрашувга борганимда, унга дедим:

— Ўғлим Музаффар, золим ҳукумат ҳам қаттиқ туриб олди, сизлар ҳам қаттиқ туриб олдингизлар. Биз эса ўртада қийналиб кетдик.

Шунда Музаффар менга қараб:

— Онажон, сизни танимай қолдим. Наҳотки, биз инсон умрида бир марта бериладиган бахтдан маҳрум бўлишдан қўрқиб, арзимас дунё имтиҳонларига толиқиб қолсак? — деди.

Унинг бу сўзлари мени ўйлантириб қўйди. Ўғлим менга насиҳат қилиб, мени яна ўзимга келтирди. Шундан кейин учрашувдан чиқиб кетаётганимизда:

— Онажон, мени дуо қилинг. Аллоҳ менга шаҳидликни насиб қилсин, — деди.

 Мен ҳам ўғлим учун Аллоҳ таолодан улуғ мукофот — шаҳидликни сўраб дуо қилдим».

Фотима ая ўғлининг олдидан қайтиб келганларидан кейин ҳам ўша учрашувни, ўғлининг сўзларини ва қилган дуоларини ҳануз кўз олдиларидан кетказа олмаганлар. Она қалби фарзандининг тақдири учун қайғурмаслиги мумкинми? Албатта, йўқ. Аммо Фотима аянинг қалбидаги она меҳри иймон ва сабот билан уйғунлашган эди.

Кўп ўтмай, Музаффар золим режим қамоғидан жонсиз қайтиб келди. Фотима ая ўғилларини йўқотдилар, аммо ҳақиқатни айтишдан, ноҳақ қамалганларнинг озодлигини талаб қилишдан тўхтамадилар.

Қамоқхонадаги кибр ва мазлумнинг саботи

Музаффарнинг қамоқдаги сўнгги кунлари ҳақида ҳам оғир хотиралар сақланиб қолган.

Айтилишича, ўша куни Жаслиқ зонасига ўша даврда Ўзбекистон ички ишлар вазири лавозимида ишлаган Зокир Алиматовнинг яқин сафдошларидан бўлган, жазони ижро этиш бош бошқармасининг масъул ходими золим Шодиев борган. Музаффар зона подвалидаги махсус изоляторда, махсус камерада бошқа маҳбуслар билан бирга сақланаётган бўлган.

Шодиев Жаслиқ зонаси раҳбари — маҳбуслар тилида айтганда, «хозяини» Қулумбетов билан бирга махсус изолятор эшигини очиб, Музаффардан:

— Терпиланг, ким? — деб сўраган.

Музаффар эса:

— Золим, яҳудий Ислом Каримов, — деб жавоб берган.

Шунда Шодиев қаҳқаҳа отиб кулиб, «Мужик, мужик!» деб, баланд овозда гапириб кетган. Бу воқеани қўшни камерадаги биродарлар ҳам эшитганлари айтилади.

Бу хотираларнинг ўзи ўша даврдаги қамоқхоналар муҳити, маҳбусларга нисбатан муносабат ва инсон қадр-қиммати поймол этилганини кўрсатувчи оғир гувоҳликлардандир.

Аллоҳ таоло золимларнинг зулмига Ўзи кифоя қилсин. Мазлумларга нусрат, сабр ва нажот ато этсин. Омин!

Суд залидаги она: «Ҳа, мен ҳам Ҳизб ут-Таҳрирни қўллаб-қувватлайман!»

Энди Фотима аянинг жасорати ва матонатига тўхталайлик.

2000-йиллар бошида биродаримиз Музаффарнинг суди бўлаётган эди. Суд уни Ҳизб ут-Таҳрир аъзоси бўлганликда айблаб, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 159-, 244- ва 216-моддалари билан боғлиқ айбловларни қўйган эди.

Суд залида судья Фотима аяга сўз берди. Онахон ўғилларининг ноҳақ айбланаётганини таъкидлаб, уни зудлик билан озод қилишни талаб қилдилар.

Судья улардан:

— Ўғлингизнинг Ҳизб ут-Таҳрир аъзоси эканини биласизми? — деб сўради.

Фотима ая дадиллик билан:

— Ҳа, биламан. Ўғлим тўғри йўлда, — деб жавоб бердилар.

Судья яна сўради:

— Сиз Ҳизб ут-Таҳрирни қўллаб-қувватлайсизми? 

— Ҳа, мен Ҳизб ут-Таҳрирни қўллаб-қувватлайман, чунки у исломий ҳизб, — дедилар онахон.

Судья саволни давом эттирди:

— Сиз ҳам ўғлингизга ўхшаб Ҳизб ут-Таҳрир аъзосимисиз?

Фотима ая бу сафар ҳам иккиланмай:

— Ҳа, мен ҳам Ҳизб ут-Таҳрир аъзосиман, — деб жавоб бердилар.

Шу тариқа онахон суд залида ўз қарашларини очиқ баён қилиб, ўғилларидан воз кечмасликларини ва улар тутган йўлни қўллаб-қувватлашларини билдирдилар. Бу сўзлар суд жараёнида шундай янградики, прокурор ўрнидан туриб, судьядан Фотима аянинг гапларини баённомага киритишни сўраган.

Тасаввур қилинг: бир томонда ўғлини айблаётган суд тизими, иккинчи томонда эса ўз фарзандининг ҳақ эканига ишонган, унинг эътиқоди ва қарашларини яширишдан бош тортган она!

Фотима ая учун она бўлиш фақат фарзандини бағрига босиш ёки унинг тинч ҳаётини исташдан иборат эмас эди. У киши фарзандини ўз қарашларидан воз кечишга ундаш ўрнига, унинг иймони ва эътиқоди ҳақидаги сўзларини эшитиб, ўзлари ҳам суд олдида очиқ гапиришга журъат топдилар.

Бу жасоратни англаш учун ўша даврдаги таъқиблар, қамоқлар ва оилаларга ўтказилган босимни эслашнинг ўзи кифоя.

«Мен фақат икки ўғлимни эмас, барча маҳбусларнинг озодлигини истайман!»

2002-2003 йилларда Фотима ая ва у киши каби бошқа оналар фарзандлари ҳамда турмуш ўртоқларининг озод қилинишини талаб қилиб, ҳукумат маъмуриятига мурожаат қилдилар. Улар ўз норозиликларини очиқ билдириб, намойишлар ҳам уюштирдилар.

Шундай намойишлардан бирида Зокир Алматов Фотима аяни чақиртиргани ҳақида хотиралар бор. У онахонга қарғишларини тўхтатишни таклиф қилиб, эвазига икки ўғли — Мирза Карим ва Музаффарни Тошкент турмасига олиб келишини, қолган жазо муддатларини ўша ерда ўташларини айтган. Бу таклифнинг мақсади онахонни ўз фарзандлари тақдирини ўйлаш доирасида чеклаш ва умумий талаблардан қайтариш бўлган, деб талқин қилиш мумкин.

Аммо Фотима аянинг жавоби уларнинг қандай инсон бўлганини яққол кўрсатади.

Онахон шундай деганлар:

«Сен мени худбин деб ўйлаяпсанми? Мен фақат икки ўғлимни озодликка чиқариш учун ҳаракат қилаётганим йўқ. Мен бошқа аёллар каби, ноҳақ қамалган барча Ҳизб ут-Таҳрир аъзоларининг озод қилинишини талаб қилиб чиқяпман. Бутун умматнинг фарзандлари озод бўлсин, деяпман!»

Бу сўзлар Фотима аянинг қалбидаги энг улуғ фазилатлардан бирини очиб беради: улар ўз фарзандларининг мусибатини бошқа оилаларнинг дардидан устун қўймадилар.

Албатта, ҳар бир она ўз фарзандининг озодлигини истайди. Ўғлининг қамоқда қийналаётганини билган она учун унинг ёнида бўлиш, уни соғ-саломат бағрига қайтаришдан улуғроқ истак йўқ. Лекин Фотима аянинг қарашлари фақат шахсий манфаат билан чекланмаган эди. Улар ўз фарзандларини бошқа маҳбусларнинг фарзандларидан ажратмадилар. Бир оилага енгиллик бериш эвазига бошқа оилаларнинг дардини унутишни қабул қилмадилар.

Фотима аянинг улуғ фазилат эгаси эканлиги ҳам айнан шунда эди: улар ўз ўғилларининг озодлигини истадилар, аммо барча ноҳақ қамалганларнинг озодлигидан камини адолат деб билмадилар.

Ўғлидан айрилган, аммо даъватдан қайтмаган она

Музаффар шаҳид бўлди. Фотима ая эса фарзандининг ўлими сабабли ўзларини четга олмадилар, норозиликларини билдиришдан тўхтамадилар. Аксинча, ноҳақ қамалган биродарларнинг озод қилинишини янада қатъийроқ талаб қила бошладилар.

Бунинг оқибатида уларнинг ўзлари ҳам қамоққа олиниб, суд қилинди.

Мен ҳам қамоқда бўлган йилларимда Фотима ая билан боғлиқ хотираларни унутмаганман. Онахон билан бирга «воронок»да судга қатнаган кунларимиз эсимда. Биродарларимиз кичик дарча — «кармушка»ни очиб:

— Абдуллоҳ ака, Фотима ая сизга салом айтдилар, — деб у кишининг саломларини етказишарди.

Қамоқ шароитида оддий бир саломнинг ўзи ҳам инсонга катта маънавий далда бўлиши мумкин. Айниқса, узоқ вақтдан бери яқинларидан хабар ололмаган, оғир синовларни бошидан кечираётган инсон учун биродарининг саломи ва унинг ҳолидан хабар олингани қалбга таскин беради.

Суд Фотима аяга катта миқдорда жарима тайинлаб, уларни озодликка чиқарди. Бироқ озодликлари уй қамоғи назорати билан чекланган эди.

Фарзандлари бу хабардан хурсанд бўлиб, жаримани тўлашга тайёр эканликларини билдирдилар. Уларнинг айтишларича, бундай катта миқдордаги жаримани тўлаш учун маблағлари йўқ эди. Шунга қарамай, қарз-қурз қилиб бўлса ҳам уни тўлашга рози бўлдилар.

Бу воқеа ҳам ўша оила бошидан кечирган оғирликларнинг бир кўриниши эди: аввал фарзанд қамоққа ташланди, кейин унинг ҳаёти зулм остида узилди, сўнгра онасининг ўзи ҳам қамалди ва жаримага тортилди. Аммо бу мусибатларнинг ҳеч бири Фотима аянинг ҳақиқат ва адолат ҳақидаги талабларини йўққа чиқара олмади.

Ўн йилдан кейин очилган қабр: она васияти ва унутилмас хотира 

Мен ҳали қамоқда — зонада эдим. Бир куни Фотима аянинг вафот этганлари ҳақида хабар келди.

Вафотларидан аввал онахон васият қилган эканлар: агар ўлсам, мени ўғлим Музаффарнинг қабрини очиб, унинг ёнига дафн қилинглар.

Шу васиятга мувофиқ, Музаффарнинг қабри очилганида, гўрковнинг ўзи ҳайратда қолгани ҳақида гаплар тарқалган. Унинг айтишича, Музаффарнинг жасади худди кечагина дафн этилгандек ҳолатда ётган. Гўрков бу кишининг ким бўлганини ва нима сабабдан орадан ўн йил ўтса ҳам қабрида шундай ҳолат кузатилганини сўраган экан.

Зонадаги биродарлар бу воқеани Фотима аянинг даъватчилик фаолияти билан боғлаб, шундай маънода тушунтирганлар: Онахон ўғилларининг қабри очилиши орқали унинг тақдири одамларга яна бир бор эслатилишини, бу воқеа Уммат учун ибрат бўлишини истаганлар. Уларнинг фикрича, орадан ўн йил ўтса ҳам, Музаффар ҳақидаги хотира янгидан жонланиб, одамларга унинг ҳаёт йўли ва бошидан кечирганлари ҳақида эслатма бўлиши мумкин эди.

Фотима ая охир-оқибат ўзлари учун энг азиз бўлган ўғилларининг ёнига дафн этилдилар. Бир пайтлар ўғлининг озодлигини талаб қилиб судма-суд юрган, унинг қамоқдан қайтишини кутган, кейин эса ноҳақликка қарши бошқаларнинг фарзандлари учун ҳам курашган она энди ўша ўғлининг қабри ёнида  қўним топди.

Бу манзара инсонни чуқур ўйга толдиради. Она ва фарзанднинг ўртасидаги меҳрни вақт ҳам, масофа ҳам, ҳатто ўлим ҳам хотиралардан ўчира олмайди. Фотима аянинг васияти уларнинг ўғилларига бўлган меҳринигина эмас, балки Музаффар билан боғлиқ хотирани сақлаш истагини ҳам намоён этади.

Аллоҳ таоло Фотима аяни ҳам, ўғиллари Музаффарни ҳам Ўз раҳматига олсин. Уларнинг гуноҳларини мағфират қилиб, қабрларини нурга тўлдирсин. Омин!

Фотима аядан қолган ибрат

Мен бугун Фотима аяни эслар эканман, фақат бир онанинг ҳаёт йўлини ҳикоя қилишни мақсад қилмаяпман. Мен бу хотиралар орқали бугунги муслима аёллар, опа-сингилларимиз ва қизларимиз, умуман, Ислом Уммати учун ибрат бўладиган бир фазилатни ёдга олмоқчиман.

Фотима аянинг ҳаётида бир нечта муҳим сабоқ бор.

Биринчиси — иймон ва сабот. Оғир синовлар, фарзанд мусибати, қамоқ ва жарима каби қийинчиликлар уларнинг ўз қарашларини очиқ баён қилишларига тўсқинлик қилмади.

Иккинчиси — адолатга интилиш. Улар ўз фарзандларининг озодлигини истаганлари каби, бошқа оилаларнинг фарзандлари ҳам озод бўлишини талаб қилдилар. Ўз дардларини бошқаларнинг дардидан ажратмадилар.

Учинчиси — матонат ва масъулият. Музаффарнинг ўлими Фотима ая учун оғир мусибат бўлди. Аммо уларнинг ҳаёти фақат мусибат билан тугамади. Улар ўзлари ишонган ҳақиқатни айтишда давом этдилар.

Тўртинчиси — оналикнинг маънавий қудрати. Она фарзандини фақат дунёга келтирмайди; унинг дунёқараши, ахлоқи, иродаси ва ҳаётга муносабати шаклланишида ҳам улкан ўрин тутади. Фотима аянинг ўғли Музаффар билан бўлган суҳбатлари ва ўзлари кўрсатган сабот бу боғлиқликнинг таъсирли мисолидир.

Албатта, инсонларнинг тақдири ва амалларига якуний баҳо бериш Аллоҳ таолога хосдир. Биз эса бу хотиралардан ибрат олиб, ҳақиқат, адолат, сабр ва масъулият каби фазилатларни ҳаётимизда мустаҳкамлашимиз лозим.

Фотима аянинг ҳаёти бизга яна бир ҳақиқатни эслатади: инсон ўзининг шахсий мусибатлари билан банд бўлиб қолиши ҳам мумкин ёки ўз дарди орқали бошқаларнинг дардини ҳам ҳис қилиб, кенгроқ масъулиятни зиммасига олиши мумкин. Фотима ая ҳақидаги хотираларда биз ана шу иккинчи ҳолатни кўрамиз.

У зотнинг «Бутун Умматнинг фарзандлари озод бўлсин» деган сўзлари бугун ҳам маънавий аҳамиятини йўқотмаган. Чунки ўз фарзандининг дардини ҳис қилиш — табиий меҳр; бошқаларнинг фарзандлари учун ҳам қайғуриш эса қалбнинг кенглиги ва масъулият туйғусини намоён этади.

Фотима аяни эслашимдан мақсад ҳам шу: бу хотиралар шунчаки ўтмиш ҳақидаги ҳикоя бўлиб қолмасин. Улар бугунги авлод учун иймон, сабр, матонат ва адолатга интилишнинг маънавий сабоғига айлансин.

Эй Аллоҳим!

Фотима аямизни Ўз раҳматингга олгин. У зотнинг гуноҳларини мағфират қилгин, қабрларини нурга тўлдиргин, охиратларини обод айлагин.

Биродаримиз Музаффарни ҳам Ўз раҳматингга олгин. Унинг ҳақ йўлда бошидан кечирган синовларини даргоҳингда қабул айлагин. Зулм остида вафот этган барча мазлумларга раҳмат қилгин, уларнинг яқинларига сабр ва таскин бергин.

Эй Парвардигор!

Фотима аямизни жаннат оналари — Осия, Марям, Хадича ва Фотима розияллоҳу анҳунналар билан бирга қилгин. Уларнинг иймон, сабр, матонат ва яхшиликка интилиш каби фазилатларини биз мўмин ва муслима бандаларинг учун ибрат айлагин.

Қалбларимизни ҳақиқатга муҳаббат, адолатга интилиш ва инсонларга нисбатан масъулият туйғуси билан тўлдиргин. Бизни зулмдан йироқ, ҳақ ва адолатга яқин бандаларингдан қилгин.

Эй оламлар Парвардигори!

Дуоларимизни қабул айлагин, бизларни Ўзинг рози бўладиган солиҳ амалларга муваффақ қилгин ва барчамизни фирдавс жаннатларингда жамлагин.

Омин, ё Раббал оламийн!

Сўзимизнинг охирида оламлар Парвардигори Аллоҳ таолога ҳамду санолар бўлсин.

Биродарингиз Абдуллоҳ

31.10.2026й