بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Хидоят ёки залолатни танлашликда инсонда ихтиёр бор

Кўпчилигимизда инсонларнинг амалларни бажаришликка доир ихтиёрлари борасида тушунмовчиликлар бор. Чунки Аллоҳнинг билими, хоҳиши (иродаси) тўғрисидаги мавзуни “инсон иймонга келишда ихтиёрга эгами?” деган саволга жавоб беришда эътибор берилиши керак бўлган мавзуга аралаштириб юборадилар. Аллоҳнинг билими чексизлигига ва хоҳиши албатта бўлишига хеч қайси мусулмон шубха қилмайди, агар шубха қилса у куфрга кетган бўлади. Яъни бу дунёдаги бирор бир нарса Аллоҳнинг хохишисиз бўлмайди, лекин инсонни амал қилишидаги ихтиёри масаласи айтилганидек бошқа масаладир.

Аслида бу масала хатто кўплаб уламоларда ҳам тиниқ ечилган эмас, мужмаллик ва мавхумликлар етарли. Сабаби юқорида айтганимиздек бир мавзуни иккинчисига қориштириб юборишганидир. Аллоҳ шундай Буюк Зотки хоҳлаган нарсаси бўлади, бўлмай қолмайди ва бўладиган ҳамма ишни олдиндан билади. Лекин Аллоҳнинг Буюк қудрат ва чексиз билим эгаси эканлигига эътибор берингки инсонлар гунох ёки савобга эга бўладиган бирор ишда Аллоҳнинг хохлаши ва олдиндан билиши инсонни шу амални қилишга мажбурламайди. Яъни такидлаймизки албатта, Аллоҳ хоҳламаса бирор иш бўлмайди, лекин бу дегани Аллоҳ гунох ишни бўлишини ихтиёр қилса ўша гунох қилувчи инсонни мажбурлаб гунох қилдиради дегани эмас.

Аллоҳнинг ирода қилиши инсонни ўша амални қилиши ёки қилмаслигидаги ихтиёрига таъсир қилмайди. Яъни Аллоҳ шундай мукаммал Зотки бирор амални ирода қилади ва шу амал қандай бажарилишини олдиндан билади. Лекин инсон айнан ана шу ишни ўз ихтиёри билан бажаради. Шунинг учун айтдикки Аллоҳнинг хоҳлаши, олдиндан билиши ва инсоннинг ихтиёрига таъсир қилмаслиги бу бошқа масала.

Аслида фикрлаган инсон борлиқдаги ақл идрок қиладиган далиллардан Яратувчининг борлигини билади. Яратувчининг борлигига далилларни ўрганишдан аввал инсонга бир Яратувчи бўлиши кераклиги тўғрисидаги, ёки борлиги тўғрисидаги фикрлар етказилса, шундан кейин инсон ақли қаноатланиши учун ўзи идрок қилган нарсалардан Яратувчининг борлигини билишга ҳаракат қилади. Ва ақли қаноатланадиган далиллар топиб Яратувчининг борлигига иқрор бўлганидан кейин унга Буюк зотнинг буйруқлари етказилса амал қилади ва шу тартиб бўйича яшаш керак эканлигини англайди. Мисол учун Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам аввало Аллоҳнинг борлиги ва ягоналигига ҳамда ўзини Аллоҳнинг элчиси эканлигига ишонишга чақирганлар. Бу ишончга эга бўлган инсонга Аллоҳнинг буйруқларини етказганлар.

Яъни Аллоҳ бизларга ақлни, ихтиёрни берди ва Ўзининг йўлини бизларга Пайғамбар алайҳи саломлар орқали маълум қилди. Ва энди Аллоҳ берган ақл ёрдамида У зотнинг борлиги ва ягоналигига иймон келтириб, ҳамда Аллоҳнинг инсонларга берган тўғри йўли борлигини билсак ва шу йўлда юришни ихтиёр қилсак мана шу бизларнинг хидоятланганимиз бўлади.

فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى

«Бас, сизларга Мен тарафдан ҳидоят келганида ким Менинг ҳидоятимга эргашса, йўлдан озмас ва бахтсиз бўлмас»                         [Тоҳа 123]

وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ

– „Биз инсонга иккала йўлни ҳам – яхшиликни ҳам, ёмонликни ҳам кўрсатдик“.                                                                                                                          [90:10]

فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

– „Аллоҳ инсонга фужур-бузуқликни ҳам, тақво-покликни ҳам танитиб қўйган“.                                                                                                 [91:8]

Аллоҳга ва Росули соллаллоҳу алайҳи васалламга иймон келтирган инсон агар Аллоҳга итоат қилиб яшамаса Аллоҳ уни шундай яшашга мажбурлаган бўлмайди, аксинча ўзи шуни ихтиёр қилганлиги учун залолатда яшаётган хисобланади. Ва итоат қилиб яшаётган инсон ҳам шундай мажбурлангани учун эмас ўзи ихтиёр қилгани учун хидоятда яшаётда хисобланади.

كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ

– „Ҳар бир инсон қилган ишига жавобгар“. [74:38]

Шунингдек ўрни келганда Аллоҳнинг билими ва иродаси ҳақида ҳам тўхталиб фикрларимизни баён қилиб ўтсак.

مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ

– „На Ерга ва на ўзларингизга бирон мусибат етмас, магар (етса), Биз уни пайдо қилишимиздан илгари Китобда (Лавҳул-Маҳфузда битилган) бўлур. Албатта, бу Аллоҳга осондир“.                                                                                 [57:22]

قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلْ الْمُؤْمِنُونَ

– „Айтинг: «Бизга фақат Аллоҳ биз учун ёзиб қўйган нарсагина етур. У бизнинг хожамиздир. Бас, имонли кишилар фақат Аллоҳгагина таваккул қилсинлар!»“                                                                                                                   [9:51]

Барча нарса Лавхул Маҳфузда ёзиб қўйилганлигини билдирадиган юқоридаги каби оятлар Аллоҳнинг барча нарсани хатто кейинги ишларни ҳам билишлигининг ифодасидир. Яъни ҳамма бўладиган ишларни олдиндан билиб ёзиб қўйилганлиги Аллоҳнинг билими чексиз эканлигига далолат қилади.

Аллоҳ Таъолонинг хоҳиши борасида айта оламизки Аллоҳнинг хоҳлаганлари албатта содир бўлади ва хоҳламагани хеч қачон бўлмайди. Инсоннинг ихтиёр қилиши Аллоҳнинг иродасига таъсир кўрсата олмайди, яъни инсон бирор ишни хоҳласа шу ишни бўлишлигидан Аллоҳ Таъоло тўсиб қўймаса, инсоннинг ихтиёрига ташлаб қўйса ва натижада бу ишни инсон амалга оширса ана шу иш Аллоҳнинг иродаси билан содир бўлган бўлади. Бу ердаги Аллохнинг иродаси инсонга берилган ихтиёрдир.

Бунга оддий мисол, кўзингизни олдида бир ёш бола ўйин ўйнаябди шу жойда бир идишда сув турибди. Бола шу идишдаги сувни тўкишга ҳаракат қила бошлади сиз шу сувни тўкилишига йўл қўймаслигингиз мумкин, лекин болани сувни тўкишга ҳаракат қилаётганини индамай турсангиз сувни тўкиб юборишини ҳам билиб турибсиз ва бу ишдан тўсмаябсиз, болани бу ишда ўз ихтиёрига ташлаб қўйдингиз. Агар бола шу сувни тўкса сизнинг шу ишга йўл қўйиб берганингиз учун содир бўлган бўлади.

Лекин инсонга ихтиёр берилганлиги бу ишда инсон жавобгар эканлигини англатади холос, асло, Аллоҳнинг хоҳишига зид нарсани ихтиёр қилса у иш содир бўлади дегани эмас, инсоннинг хоҳлагани содир бўлса бу Аллоҳ Таъоло хоҳлашга мажбур бўлди, иложсиз қолди, инсонинг ихтиёри Аллоҳнинг хоҳишига таъсир кўрсатди дейилгани ҳам эмас.

Биз мусулмонлар инсон идрок қила олмайдиган нарсалар борасида, мисол учун Аллоҳнинг билими чексиз эканлиги, барча нарса аввалдан Лавхул Маҳфузда ёзиб қўйилганлиги, Аллоҳ ирода қилган ишларга хеч ким тўсиқ бўла олмаслиги борасида ва бошқа шу каби ишларда бизга билдирилганини биламиз ва билдирилганига бўйсунамиз холос.

Инсонларнинг яшаш жараёнидаги амаллар икки доирага бўлинади биринчи доирада инсонлар амалларни ўз ихтиёрлари билан бажарадилар, яъни бу доирадаги амаллар инсоннинг ихтиёрига боғлиқдир. Шунинг учун бу амалларни инсон ўз ихтиёри билан бажаради. Иккинчи доирадаги амалларга инсон таъсир кўрсата олмайди, бу амаллар инсоннинг ихтиёрига бўйсунмайди, яъни бу амаллар бўлишлиги ёки бўлмаслигида инсоннинг ихтиёриги боғлиқ эмас. Шунинг учун бу амалларни содир бўлишини инсон тўхтата олмайди ва бўлмайдиганини эса бўлдира олмайди. Демак, ўрганадиган бўлсак иймон келтириш ва Исломий амалларни бажариш инсоннинг ихтиёрида эканлиги маълум бўлади.

Бизларни Ислом ақидаси бўйича иймон келтиришимизни Аллоҳ буюрди. Демак, инсонда иймонга келиш ёки иймонга келмасликда ихтиёр борлиги маълум бўляпти. Иймонга келиш буйруғига ва бошқа буйруқларни бажаришга ихтиёр қилса албатта жаннатга киради, агар буйруқларни бажармасликни ихтиёр қилса жаханнамий бўлади.

Аллоҳ золим эмас, инсонга амалларни тўғри ва нотўғрисини танитиб қўйган. Инсонларни хидоятда юриши ёки залолатга ботиши борасида ўзларига ихтиёр берган. Шу ихтиёрлари бўйича бажарган амаллари учун инсонларга мукофот ёки жазо беради.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Абдуллоҳ

12.03.2015й.