Илоҳий адолат ва инсоний ожизлик
Илоҳий адолат ва инсоний ожизлик
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Бугунги шиддатли замонда инсон ўзини кимнинг ва ниманинг ҳукмига топшириб қўйганини теран мушоҳада қилиши ҳар қачонгидан ҳам муҳимроқ бўлиб қолди. Биз кўпинча “эркинлик” ва “адолат” шиорлари остида ўзимиз каби ожиз бандаларнинг фикрларига занжирбанд бўлиб қолганимизни сезмаймиз. Жамиятдаги маънавий инқирозлар ва адолатсизликнинг илдизини ўрганар эканмиз, Ғарбнинг энг теран фикр эгалари ҳам инсон яратган қонунларнинг яроқсизлигини эътироф этганига гувоҳ бўламиз. Масалан, машҳур инглиз ёзувчиси ва мутафаккири Жорж Оруэлл инсон чиқарган қонунлар ортида доимо “барча тенг, лекин баъзилар бошқалардан кўра тенгроқ” деган яширин адолатсизлик ётишини фош қилган эди.
Ҳуқуқшунос экспертлар таъкидлаганидек, инсон яратган қонунлар доимо муайян гуруҳлар манфаатига хизмат қилади. Француз мутафаккири Анатоль Франс буни киноя билан шундай тасвирлайди: “Қонун ўзининг улуғвор тенглиги билан бойларга ҳам, камбағалларга ҳам кўприк тагида ухлашни ва кўчада тиланчилик қилишни тақиқлайди”. Яъни қоғоздаги тенглик ҳаётдаги реал адолатсизликни ниқоблаш учун хизмат қилади, холос.
Бу ҳақиқатни англаш учун инсон тафаккури маҳсули бўлган қонунлар билан Оламлар Роббисининг мукаммал шариати ўртасидаги фарқни кўриш кифоя. Шарқ ҳакими Муҳаммад Иқбол таъкидлаганидек, инсоннинг ички озодлиги фақатгина илоҳий қонунга таслим бўлиш орқали келади, чунки бошқа ҳар қандай бошқарув инсоннинг инсонга қуллигини англатади. Ҳатто Ғарб фалсафасининг устунларидан бири Жан-Жак Руссо ўз давридаги қонунчиликнинг ожизлигини кўриб: “Халқларга қонун бериш учун худолар керак”, деб тан олган эди. Демак, бу фарқни англаш биз учун шунчаки назарий билим эмас, балки икки дунё саодатини топиш йўлидаги илк қадамдир.
Инсон қонун ижод қилаётганда, у худди зулматда чироқсиз йўл қидираётган йўловчига ўхшайди. У фақат ўз кўзи етган масофани, ўз нафсига ёққан манфаатни ва ўзи яшаб турган қуршовни кўради. Шу сабабли, инсон қонунлари доимо “кеч қолади”. Бирор жиноят содир бўлади, жамиятда янги иллат пайдо бўлади, кейингина инсонлар тўпланиб, унга қарши қонун ўйлаб топишади. Бунинг яққол исботи сифатида АҚШда 2008 йилдаги глобал молиявий инқироздан сўнггина банк тизимини назорат қилувчи “Додд-Франк” қонуни қабул қилинганини кўриш мумкин. Ваҳоланки, қонун пайдо бўлгунча миллионлаб инсонлар уй-жойи ва жамғармасидан айрилиб бўлган эди (Манба: US Treasury Department reports, 2010). Бу инсон қонунларининг муаммо ортидан қувиб юришига, касаллик тарқалиб бўлгандан кейин дори қидиришга ўхшайди.
Унинг устига, бу “дори” кўпинча фақат бойларни даволайди ёки кучлиларнинг қўлида ожизларни эзиш учун қуролга айланади. Иқтисодий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, дунёдаги солиқ қонунчилигидаги “тирқишлар” сабабли йирик корпорациялар ва миллиардерлар оддий ишчилардан кўра камроқ фоизда солиқ тўлашади. Масалан, Оксфам ҳисоботига кўра, дунёдаги энг бой 1% инсон дунё бойлигининг 45%дан ортиғига эгалик қилади, чунки қонунлар капитал эгалари манфаатига мослаб ишлаб чиқилган (Oxfam International, “Survival of the Richest” report, 2023).
Бугун “адолат” деб эълон қилинган нарса, эртага “хато” деб ахлат қутисига ташланади. Чунки инсон ақли вақт ва макон маҳбусидир, у эртага нима бўлишини билмайди. Бу “қалтислик”ка тарихий мисол қилиб АҚШдаги “Қуруқ қонун”ни (алкогол тақиқи) келтириш мумкин. 1920 йилда конституциявий тузатиш билан адолат мезони деб қабул қилинган бу тақиқ, бор-йўғи 13 йил ўтиб, 1933 йилда яна бир тузатиш билан бекор қилинди. Инсон ақли қисқа вақт ичида ўз чиқарган қонунини хато деб топди (US Constitution, 18th and 21st Amendments). Худди шундай, Европанинг кўплаб давлатларида яқин асрларгача аёлларнинг мулкдор бўлиш ҳуқуқи қонунан тақиқланган эди, бугун эса бунинг мутлақо акси амал қилмоқда. Буларнинг барчаси инсон ижод қилган ҳуқуқий тизимларнинг нақадар омонат ва нуқсонли эканидан далолат беради.
Аллоҳнинг шариати эса, йўл кўрсатувчи бенуқсон нурдир. Уни инсонни йўқдан бор қилган, унинг томиридаги қонидан тортиб, кўнглидаги энг яширин хаёлларигача билгувчи Зот нозил қилган. Шариат касаллик келишидан олдин унинг олдини оладиган мукаммал тузумдир. Унда адолат фақат моддий тарозида ўлчанмайди. Инсон қонунчилиги кўпинча муаммо пайдо бўлгач жазо беришга таянса, Шариат муаммонинг илдизини қирқиш (саддуз-зароиъ) орқали “профилактик” адолатни ўрнатади. Масалан, судхўрлик (рибо) ҳаром қилиниши орқали иқтисодий инқирозларнинг олди олинса, маст қилувчи ичимликларнинг тақиқланиши орқали жиноятчилик ва оилавий низоларнинг сабаби мутлақо йўқ қилинади. Қизиғи шундаки, бугунги замонавий тиббиёт ва ижтимоий фанлар мастликнинг жамият учун ҳалокатли зарарларини минглаб тадқиқотлар билан энди исботлаётган бўлса-да, Шариат бу иллатни 14 аср аввал илдизи билан қўпориб, ҳал қилиб қўйган.
Инсон қонуни олдида одамлар полициядан, жаримадан ёки қамоқдан қўрққани учунгина “тартибли” бўлиб кўринишади. Агар қонун кўзидан панада бўлсалар, ҳар қандай жиноятга қўл уришлари мумкин. Лекин Шариат инсоннинг ичига “илоҳий назоратчи”ни ўрнатиб қўяди. Мусулмон киши полиция йўқ ерда ҳам, ҳеч ким кўрмаётган зулматда ҳам бировнинг ҳаққига хиёнат қилмайди, чунки у қонун ижодкорининг Ўзи уни кўриб турганини ва қиёматда ҳар бир амали учун жавоб беришини билади. Бунинг энг жонли исботи Ислом тарихидаги машҳур “сутга сув қўшмаган қиз” воқеасидир. Халифа Умар (р.а.) тунда кўча айланиб юрганларида, онаси сутга сув қўшишни буюрган қизнинг: “Агар Умар кўрмаётган бўлса, Умарнинг Роббиси кўриб турибди-ку!” деган сўзларини эшитади. Бу ерда давлат қонуни кучи эмас, балки инсон қалбига ўрнатилган илоҳий назорат – тақво кучи ғалаба қилган эди.
Худди шундай, Пайғамбаримиз ﷺ даврларида ва ундан кейинги асрларда ҳам мусулмонларнинг ўзлари содир этган хатолари учун ҳеч ким мажбурламасдан, фақатгина охиратдаги муқаррар жазодан қўрқиб ва гуноҳдан покланиш иштиёқида ўз ихтиёрлари билан жазони (ҳадни) ижро этишни талаб қилиб келишлари – дунёвий қонунчилик тизимлари ҳеч қачон эриша олмайдиган юксак иймон натижасидир. Бугунги кунда дунёвий давлатлар жиноятчиликни жиловлаш учун кузатув камералари ва назорат тизимларига миллиардлаб маблағ сарфлаётган (масалан, Британияда ҳар 11 кишига битта кузатув камераси тўғри келади) бир пайтда, Шариат инсон қалбини ислоҳ қилиш орқали бу муаммони энг самарали ва табиий йўл билан ҳал этади.
Энг катта фарқ шундаки, инсон қонунлари инсонни моддий дунёнинг қулига айлантиради, Шариат эса инсонни одамларга қуллик қилишдан озод қилиб, фақатгина Холиққа банда бўлиш саодатини беради. Инсон қонунида ҳоким – худо каби мутлақ, у хоҳлаганини ҳалол, хоҳлаганини ҳаром қилади. Шариатда эса халифа ҳам, оддий фуқаро ҳам бир хил сафда туради, иккаласи ҳам Қонун олдида бир хил жавобгар. Бу тузумда адолат “сотиб олинмайди”, чунки ҳукм чиқаргувчи Зот – бойликка ҳам, порага ҳам муҳтож бўлмаган беҳожат Аллоҳдир. Шунинг учун ҳам инсон чиқарган қонунлар остида яшаган жамиятлар қанчалик бой бўлмасин, руҳий тушкунлик ва зулмдан қутула олмайди. Ҳақиқий ҳаётий адолат ва хотиржамлик эса, фақатгина инсон ўз табиатига мос бўлган, ўзини Яратган Зотнинг ҳукмига таслим бўлгандагина қарор топади.
Аллоҳнинг қонуни бугунги кунда шунчаки диний расмиятчилик эмас, балки инсониятни ҳалокатдан қутқариб қолувчи энг олий ҳаётий заруратдир. Чунки фақатгина Холиқнинг низоми иқтисодий зулмга чек қўя олади, ҳар турли бузилишларга барҳам беради ва шахсга ҳақиқий қадр-қимматни қайтаради. Шу билан бирга, бу қонунларни ҳаётга қайтариш биз учун фақат дунёвий манфаат эмас, балки Охиратдаги улкан масъулиятдир. Зеро, ҳар бир мусулмон Аллоҳнинг ҳукмлари ер юзида қандай татбиқ қилинаётгани ва бу йўлда нима қилгани ҳақида сўралиши муқаррардир.
Бироқ шуни унутмаслик керакки, Аллоҳнинг бу мукаммал қонунлари шунчаки китобларда қолиб кетмаслиги, балки реал ҳаётда – кўча-куйда, мактабда, бозорда, судда ва сиёсатда ўз ижросини топиши учун муайян бир бошқарув механизми зарур. Шаръий аҳкомларнинг тўлақонли ва изчил татбиқ этилиши фақатгина Халифалик давлати билангина амалга ошади. Халифалик – Шариатни муҳофаза қилувчи, уни адолат билан татбиқ этувчи ва оламга рисолат сифатида олиб ёювчи ҳамда инсонларни бандаларга қуллик қилишдан қутқариб, Роббисига банда бўлишга олиб чиқувчи ягона шаръий бошқарув низомидир. Фақат мана шу соя остидагина инсоният орзу қилган ҳақиқий адолат ва фаровонликка эришиш мумкин.
Салоҳиддин
02.02.2026й
