Фарзанд боқиб олиш тўғрисидаги саволга жавоб

 Ижтимоий тармоқлардан бирида Хамид исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб

 Савол:

Ассаламу алайкум. Менда савол бор эди. Куронда  оят бор эди “Сизларга  ризқ килиб берган нарсаларимдан  инфоқ эҳсон қилинглар” деган маънода, шу оят фарзанди бор одам фарзанди йўқ одамга ўз фарзандини беришига ҳам тушадими?

                                                                                                                             Хамид

 Жавоб:

بسم الله الرحمن الرحيم

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

 “Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз,— агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)

Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳи. Саволдаги оят нима маънода эканига жавоб беришдан олдин, Исломда фарзанд боқиб олиш мавзусини кўриб чиқишимиз керак. Кейин эса, саволда келган оятнинг маъносига тўхталамиз.

Фарзанд боқиб олиш

Аллоҳ Таъоло жамиятни бошқариш учун, инсонлар муаммоларига тўғри ечим бериш учун, Ислом мабдасидан келиб чиққан шаръий қонунларни нозил қилди. Ушбу қонунлар орасида оилага фарзанд боқиб олиш муаммосига ҳам алоҳида эътибор қаратилди.

Мусулмон одам бир болани – у хоҳ ўғил бўладими, ёки қиз бўладими фарқсиз – ўз қарамоғига олиши, яъни боқиб олиши деган сўз икки ҳил маънони ўз ичига олади.

Биринчиси: Бир инсон айнан ушбу инсондан туғилмаганлиги, насаби ундан эмаслиги аниқ бўлган бошқа бир болани ўзининг фарзанди деб эътироф қилади ва ҳақиқий фарзанд отасидан қандай ҳуқуқларга эга бўлса, ўша ҳуқуқларни беради.

Иккинчиси: Бир инсон айнан ушбу инсондан туғилмаганлиги, насаби ундан эмаслиги аниқ бўлган бошқа бир болага тарбия бериш, муаммоларини ҳал қилиш каби ишларни ўз бўйнига олади. Лекин бу бола унинг ҳақиқий шаръий фарзанди бўлмайди, ота – бола ўртасида собит бўладиган ҳақ-ҳуқуқлар унга жорий бўлмайди.

Биринчи ҳолат ҳақида тўхталадиган бўлсак, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам яшаган даврларида, жоҳилият арабларида бола боқиб олиш тарқалган оддий бир иш эди. Бу тўғрида Аллоҳнигн ҳукми баён қилинмагани сабабли, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам Зайд ибн Ҳорисани боқиб олдилар. Қуръон бола боқиб олиш тўғрисида ҳукмни баён қилгунига қадар, Зайд ибн Муҳаммад деб чақирилар эди. Ҳижратнинг тўртинчи йили (баъзи ривоятларда бешинчи) Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам боқиб олган ўғли Зайднинг талоқ қилган хотини Зайнаб бинти Жаҳшга уйланганларида мунофиқлар ва кофилар “Муҳаммад ўз ўғлининг хотинига уйланди” деган маънода турли манфур гапларни тарқата бошладилар. Ушбу муаммога Аллоҳ Таъоло ўзи ечим кўрсатиб қуйидаги оятни туширди:

وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ذَلِكُمْ قَوْلُكُمْ بأَفْوِاهِكُم وَاللهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهوَ يَهْدِي السَّبِيل * ادْعُوهُمْ لآبَائِهِمْ هوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللهَ فإنَّ لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فإخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوَالِيكُمْ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِه وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكَانَ اللهُ غَفُورًا رَحِيمًا

 “…Ва асранди болаларингизни ўз болаларингиз қилган эмасдир. Бу(яъни хотинларингизни “она” дейишларингиз, асрандиларингизни “бола” дейишларингиз) сизларнинг оғизларингиздаги сўзингиздир. Ёлғиз Аллоҳ ҳақиқатни айтур ва Унинг Ўзи (ҳақ) ҳидоят қилур. Уларни ўз оталари (исми) билан чақиринглар. Шу Аллоҳ наздида тўғрироқдир. Энди агар уларнинг оталарини билмасангизлар, у ҳолда (улар) сизларнинг диний биродарларингиз ва дўстларингиздир (яъни у ҳолда уларни биродарим Фалончи, ёки дўстим Фалончи, деб чақиринглар, лекин боқиб олган отасининг номи билан чақирманглар). Қилган хатоларингиз сабабли сизлар учун гуноҳ йўқдир, лекин кўнгилларингиз (билан) қасд қилган нарсадагина (гуноҳкор бўлурсизлар). Аллоҳ мағфиратли, меҳрибон бўлган зотдир”. (Аҳзоб. 4-5)

Ушбу оятдан насаби маълум бўлган, ёки насаби маълум бўлмасада, даъво қилаётган одамдан эмаслиги аниқ бўлган болани бу бола менинг болам бўлди, деб даъво қилиш, яъни ҳақиқий шаръан фарзанд сифатида эътибор қилиб боқиб олиш ҳаром, деган ҳукм келиб чиқди.

Энди иккинчи ҳолатга келсак, бир инсон насаби номаълум, ёки боқиб олувчидан эмаслиги аниқ бўлган бир болани ўз қарамоғига олиши, боланинг турли муаммоларини ечилишида моддий ва маънавий ёрдам кўрсатиши, ҳудди фарзандидек муносабатда бўлиши мумкин, бу мубоҳ амал. Лекин бу ҳолатдаги бола боқиб олаётган оила учун шаръан фарзанд бўлмайди. Ўртада боқиб олинаётган бола агар қиз бўлса, боқиб олувчи ота учун, бола агар ўғил бўлса, боқиб олаётган отанинг хотини учун, маҳрам ва номаҳрамлик муаммолари қолади. Бундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, бола боқиб олиш мумкин бўлсада, уни шаръан фарзанд сифатида қаралиши мумкин эмас. Агарчи бола икки ёшдан кичик бўлиб, боқиб олувчининг хотини уни эмизиб қўйса ҳам. Эмизишда фақат эмганлик сабабидан ўртада маҳрамлик собит бўлади холос. Мерос масалаларида ҳам, ҳақиқий фарзандлардан кейинги ўринда, агар ҳақииқй фарзандлар ва бошқа яқинлар қолмаса, ана ўшанда эмган болаларига навбат келади, бу эса ушбу болани шаръан фарзанд қилиб қўймайди.

Инфоқ оятининг маъноси

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ ۗ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ

 “Эй иймон келтирганлар, на олди-сотди, на ошна-оғайнигарчилик ва на оқлов бўлмайдиган Кун келишидан илгари ҳаёти дунёда сизларга ризқ қилиб берган нарсаларимиздан инфоқ-эҳсон қилинглар! Кофир бўлган кимсаларгина зулм қилгувчилардир”. (Бақара. 254)

Ислом олами етук муфассирларининг аксари, шу жумладан Суютий, Табарий, Шавконий, кейинги замон олимларидан Шаъровий, Ваҳба Зуҳалий ва Ато ибн Абу Халил Абу Рашталар ушбу оятдаги “инфоқ қилинглар” сўзини “закот” деб таржима қилишган. Яъни бу ерда фарз закот ҳақида гап кетяпти. Бунга қарина “инфоқ қилинглар” деганнинг орқасидан ваъийд (охиратдаги азобдан қўрқитув) келаётганидир. Усули фиқҳда буйруқ ёки қайтариқни ортидан қаттиқ ваъийд келса, бу буйруқ ёки қайтариқ қатъийликни, фарзликни ифодалайди.

Шу ўринда ушбу оятни Шайх Ато ибн Халил Абу Рашта томонидан қилинган тафсирини айнан келтириб ўтсам:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ

 “Эй мўъминлар ҳаёти дунёда сизларга ризқ қилиб берган нарсаларимиздан инфоқ-эҳсон қилинглар”,

Бу  мўъминларга қаратилган хитоб. Унда инфоқ қилиш талаб қилиняпти.

مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ ۗ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ

  “На олди-сотди, на ошна-оғайнигарчилик ва на оқлов бўлмайдиган Кун келишидан илгари! Кофир бўлган кимсаларгина зулм қилгувчилардир”, бу қаттиқ ваъийд. Бу талабнинг қатъийлигига қаринадир. Яъни, бу муборак оятда талаб қилинаётган инфоқ фарздир. У закотдир. Ундан мақсад нафл садақа эмас. (Иқтибос тугади)

Хулоса:

Хулоса қиладиган бўлсак, инфоқ оятида келган “инфоқ-эҳсон” қилинглар сўзи фарз бўлган закот ҳақида бўлиб, уни асло одамни, яъни фарзанди бериш деган маънога буриб бўлмайди. Ва биронта муфассир ёки мужтаҳид бу оятни фарзандни бериш деган маънода тушунгани нақл қилинмаган. Ушбу оятни фарз закот деб тушунмаган, яъни мутлақ инфоқ-эҳсонлар, хоҳ у фарз бўладими, ёки ихтиёрий мандуб садақотлар бўладими фарқсиз, ҳаммасини ўз ичига олади, деб таржима қилган муфассирлар ҳам ушбу инфоқни фақат инсоннинг мулкига кирувчи моллар, ёки маънавий бойликларига тегишли деб тушунишган ўринлари бор бўлсада, лекин биронта муфассир ушбу моллар ичига инсоннинг фарзанди ҳам киради деган маънони айтмаган. Биламизки, инсон боласи бошқа инсоннинг мулкига кирмайди, у ҳур туғилади, қул туғилмайди. Зеро, бугунги кунда қуллик йўқ бўлган.

Ва яна, юқорида айтиб ўтганимиздек, фарзанди бор одам фарзанди йўқ одамга ўз фарзандини бергани билан, у боқиб олгувчи учун ҳақиқий шаръий фарзанд бўлиб қолмайди. Валлоҳу аълам.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим

21.06.2016й