بسم الله الرحمن الرحيم

Ақлнинг қадари нима?

Маълумки, дунёдаги ҳар бир нарсанинг ўз хусусияти, яъни қадари бор. Масалан, пичоқнинг қадари кесишдир. Пичоқни ишлатишдан мақсад ҳам бирор нарсани кесишдир. Пичоқ, масалан, ўтин ёриш учун ишлатилмайди, агар пичоқ билан ўтин ёрилса, у ўтмаслашиши ёки ҳатто синиши ҳам мумкин. Энди нарсаларга хусусиятни ким берди, деган саволни ўртага ташласак, сарлавҳадаги саволга жавоб топиш учун асос яратган бўламиз. Демак, нарсаларга маълум бир хусусиятни ким берди?

Бу саволга жавоб бериш учун яна бир оддий мисол келтирамиз. Масалан, сув ноль градусда музлайди. Сув музлаш учун маълум бир даражадаги ҳароратга муҳтож бўлмоқда. Чунки сув чекланган бўлиб, ўзига маълум бир хусусиятни боғлаб ололмайди. Шу сабабдан у чекланмаган вужудга муҳтождир. Бу вужуд эса Аллоҳ Таъолодир. Инсон, ҳаёт ва коинотни Яратувчиси Аллоҳдир. Бундан келиб чиқадики, нарсаларга хусусиятни ҳам Аллоҳ берган. Иброҳим алайҳиссалом ўғли Исмоилни Аллоҳ учун қурбон қилаётганда пичоқнинг кесмай қолиши ҳам фикримизни қувватлайди. Шунингдек, нарсалардаги хусусиятга инсоннинг таъсири ҳам, алоқаси ҳам йўқлигини тушунишимиз мумкин. Инсон бу хусусиятлардан маълум мақсадларда фойдаланади холос.

Юқоридагилардан кўриниб турибдики, инсонга ақл неъматини Аллоҳ берган ва албатта ақлнинг ҳам қадари бор. Хўш, ақлнинг қадари нима? Бу саволга жавоб олиш учун, аввало, Аллоҳнинг каломига мурожаат қиламиз. Аллоҳ айтади:

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ

– „Осмонлар ва Ернинг яралишида ҳамда кеча ва кундузнинг алмашиб туришида ақл эгалари учун (бир яратувчи ва бошқариб тургувчи зот мавжуд эканлигига) оят-аломатлар борлиги шубҳасиздир“. (3:190)

Яна Аллоҳ айтади:

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنْ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

– „Албатта, осмонлар ва Ернинг яратилишида, кеча ва кундузнинг алмашиб туришида, денгизда одамларга керакли нарсаларни олиб юрган кемаларнинг (сузишида) ва Аллоҳ осмондан туширган ва у сабабли ўлик ерни тирилтириб, бор жонзотни тарқатиб-ёйиб юборган сув деган неъматда ва шамолларнинг йўналтирилишида, осмон ва Ер орасидаги итоатгўй булутда – (булутларнинг ҳаммасида) ақлли кишилар учун оят-аломатлар бордир“ (2:164)

Бу оятлар тўғрисида мулоҳаза юритсак, ақлнинг қадари идрок қилиш эканлигини тушуниб оламиз. Чунки Аллоҳ бандаларига яратилган нарсаларга қараб, шу нарсаларни яратган бир қудратли куч борлигини, У Аллоҳ Таоло эканлигини идрок қилишга чақирмоқда. Бу оятлардаги “ақл эгалари учун”, “ақлли кишилар учун” дейишдан мурод ҳам инсон ақл юритиб, яратилган нарсалардаги чекланганликни идрок қилиши, бу чекланганлик нарсаларнинг ожизлиги, нуқсонлилиги ва ўзидан бошқага муҳтож эканлиги, демакки, уларни чекланмаган ва ҳеч нарсага муҳтож бўлмаган бир Қудратли Зот яратганлигини идрок қилиши керак эканлигидир. Инсон идрок қилиши учун ақлини ишлатмоғи зарурлигини, айнан ақлга урғу берилаётганидан билиб олишимиз мумкин.

Ёки инсон ҳар қандай нарса тўғрисида ақл юритадиган бўлса ҳам, ақлнинг қадари идрок қилиш эканлигини тушуниб олиши мумкин. Юқорида сувнинг музлаши учун у маълум бир даражадаги ҳароратга муҳтож бўлаётганини мисол қилдик. Яна шу мисолга қайтамиз. Сув музлаши учун айнан ноль градус ҳарорат кераклигини ўзига бириктириб олмаганини, у шундай қонуният билан чеклаб қўйилганини, уни бу тарзда чеклаб қўйган куч борлигини ҳамда у куч чекланмаган ва ҳеч нимага муҳтож эмаслигини ақл идрок қилмоқда. Яна бир мисол, ақлан заиф бўлган инсонлар яхшини ёмондан ажрата олмайдилар, яъни ўз ҳатти-ҳаракатларига жавоб бера олмайдилар. Демакки, улар идрок қила олмайдилар, чунки уларда ақлнинг элементларидан бири бўлган соғлом мия йўқ, демакки уларда ақл йўқ. Булардан кўриниб турибдики, инсон ақлининг қадари идрок қилиш эканлигини мусулмон ҳам, ғайримусулмон ҳам бирдек англаб олиши мумкин.

Инсон оламшумул кашфиётлар қилди, ривожланди, тараққиётга эришди, қисқача қилиб айтганда, бу дунёга келиб нимагаки эришган бўлса, албатта ўз ақлининг идрок қилиш хусусиятидан фойдалангани туфайли эришди. Бу неъматнинг нақадар бебаҳолигини гапириб тугатиб бўлмайди, ваҳолангки, у Аллоҳ инсонга берган сон-саноғи йўқ неъматлардан бири холос.

Инсон бу неъматнинг шукрини адо қилишлик учун, биринчи навбатда, ўз Яратувчиси бўлмиш Аллоҳ Таъолони мавжудлигини идрок қилиши ва Унга ақлий иймон келтириши шартдир. Чунки Қуръони Каримнинг юқоридаги ва бошқа кўплаб оятларида Аллоҳнинг бандаларини ақлларини ишлатишга даъват қила туриб, айнан ақлга урғу берганини аниқладик. Инсон ақл юритиб, қайта-қайта фикрлаши натижасида Аллоҳнинг борлигини мукаммал идрок қилиб, Унга бўлган иймони пухта иймон даражасига етади.

Энди инсон турмуш тарзини шакллантиришида ақлнинг ўрни қандай эканлигига бироз тўхталиб ўтамиз. Чунки инсон ўз турмуш тарзини шакллантиришида ақлнинг ўрни беқиёсдир. Маълумки, инсонда ғариза ва узвий эҳтиёжлар бор. Улар инсон феъли ва амалларининг қандай натижа беришида асосий омил бўлса-да, бироқ айнан шу хоссаларнинг ўзи ҳеч қандай амални содир қила олмайди. Балки ушбу хоссаларни ишга солган чоғида улар воситасида бирор ишни инсон бажаради. Масалан, нав ғаризасида мавжуд бўлган жинсий майл яхшиликни ҳам, ёмонликни ҳам келтириб чиқариши мумкин. Яъни инсон нав ғаризасини зино қилиб ҳам, никоҳ билан ҳам қондириши мумкин. Иккала ҳолатда ҳам нав ғаризаси талаби қонаверади. Фарқи шуки, биринчи ҳолат ёмонлик, иккинчи ҳолат яхшиликдир. Бу ерда яхшилик ёки ёмонликни амалга оширадиган тараф инсон бўлмоқда, ғариза эмас. Буни шундай тушунмоқ керакки, юқорида айтганимиздек, Аллоҳ Таъоло инсон учун нарсаларни бир-биридан ажрата оладиган ақлни яратди. Ақлнинг яратилиш табиатида идрок қилиш ва ажрата олиш хусусиятини яратди, сўнгра инсонга яхшилик ва ёмонлик йўлини кўрсатди:

وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ

– „Биз инсонга иккала йўлни ҳам – яхшиликни ҳам, ёмонликни ҳам кўрсатдик“. (90:10)

Аллоҳ Таоло ақлнинг табиатида фужур-бузуқликни ва тақво-покликни идрок қилиш хусусиятини яратган:

فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

– „Аллоҳ инсонга фужур-бузуқликни ҳам, тақво-покликни ҳам танитиб қўйган“. (91:8)

Демак, инсон яхшилик ва ёмонлик, ҳидоят ва залолатни унга собиқ маълумот берилганидан кейин ақли ёрдамида ажратиб олади. Масалан, кредит олиш яхшими ёки ёмонми, яъни ҳалолми ёки ҳаромми? Агар буни ақлнинг ўзига ташлаб қўйилса, ақл уни ўзи мустақил ажрата олмайди, чунки унда собиқ маълумот йўқ. У буни билиш учун Аллоҳнинг шариатига мурожаат қилади ва кредит олишнинг шаръий ҳукмини ўрганади. Натижада, ақлда собиқ маълумот, яъни кредит олишнинг шаръий ҳукми қандай эканлиги тўғрисида маълумот пайдо бўлади ва шунга кўра, кредит олишнинг ҳалол ёки ҳаромлигини, демакки, яхши ёки ёмон амал эканлигини ажратиб олади.

Хулоса шуки,  ақл ва унинг идрок қилиш қадари бу инсонга ато қилинган буюк неъматдир!

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух

29.12.2016й