Хитой билан Ҳиндистон ўртасидаги чегаравий танглик
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Роя газетаси:
Хитой билан Ҳиндистон ўртасидаги чегаравий танглик
Билол Муҳожир қаламига мансуб
2017 йил 4 июл сешанба куни Хитой Ҳиндистон кучларини Хитой чегараларини бузганликда айблади ва буни ҳинд кучлари томонидан қилинган «фитна», деб атади. 29 июнда баёнот чиқариб, унда «Ҳиндистон кучларининг бизнинг ер, дея даъво қилаётган ерлардан чиқиб кетиши ҳудудий қарама-қаршилик масаласига қаратилган мулоқот ўтказиш учун зарурий шартдир», деди. Хитой ташқи ишлар вазирлиги матбуот воизаси «Биз Ҳиндистонни чегарадан ўз кучларини ўзи томонига олиб чиқиб кетишга тарғиб қиламиз», бу вазиятни барқарорлаштириш учун, шунингдек, унумли мулоқот ўтказиш учун зарурий шартдир, деди.
Ҳинд-Хитой ўртасидаги бу кураш янгилик эмас. Ўрталарини 4 минг километрни ташкил қилувчи чегара ажратиб турувчи бу икки давлатни узоқ даврли кураш жамлаб туради. Нью-Деҳли билан Пекин ўртасидаги келишмовчилик, асосан, чегараларни демаркация қилиш билан боғлиқ. Икки давлат, хусусан, Ҳиндистондаги Аруначал-Прадеш минтақаси тақдири олдида тўқнаш келмоқда. Бу минтақа Британ мустамлакаси даврида Ҳиндистон ерларига қўшилган, аммо Пекин минтақа мустақиллигини талаб қилган. Бу чегаравий жанжал 1962 йилда Тибет тоғлари атрофидаги Ҳинди-Хитой уруши бошланишига сабаб бўлди. Қисқа вақтли урушда Ҳиндистон қақшатқич мағлубиятга учради, шунга қарамай, Аруначал-Прадешни сақлаб қолди. Чунки халқаро босимлар остидаги низо сўнггида Хитой кучлари минтақадан чиқиб кетди. Ҳиндистон билан Хитой ўртасидаги учинчи тўқнашув 1987 йил яна аланга олди. Бунга Ҳиндистон ҳукуматининг Аруначал-Прадеш минтақасига штат мақомини бериш тўғрисида қарор чиқариб, уни ўзининг штатларидан 29 рақамли штатга айлантириб олиши сабаб бўлди. Бу қарор Хитойнинг ғазабини қўзғашига ва уни тан олмаслигига, ўз навбатида, позициясини янада кучайтириб, янги уруш аломатлари зоҳир бўлишига олиб келди. Лекин томонлар дипломатик ечимга ва чегара чизиқларини қайта чизишга эришишди.
Бугун эса, икки давлат ўртасида яна чегаравий кураш такрорланмоқда, Осиё қитъасидаги бу икки йирик давлат ўртасида узоқ вақтдан бери давом этиб келаётган регионал низолар яна авж олмоқда. Низонинг қайта янгиланиши, Хитой қурилиш юк машиналарининг – қўшинлар ҳамроҳлигида – Докалам минтақасига кириб, у ерда йўл қуришга уриниши ортидан келиб чиқди. Ҳиндистон ва Бутан бу баҳсли минтақани Бутанга қарашли, деб ҳисоблайди. Хитой эса бу минтақа ўзининг мулки эканини даъво қилмоқда. Деҳли бу ерга Бутан вакили сифатида кирганини айтса, Пекин Ҳиндистонни ўз ерлари дахлсизлигини бузганликда айбламоқда. Ўз навбатида, Бутан ҳам – Хитой томонидан йўл қурилиши, 1998 йилги шартномани бузиш ҳисобланишини таъкидлаб, икки томонни баҳсли минтақадаги вазиятни барқарор сақлаб қолишга чақирмоқда.
Пекин нуқтаи назари бўйича, Доклам минтақасига нисбатан унинг даъволари кучли асосга эга бўлиб, бир тўплам ҳужжатларга эга. Айни ҳужжатларни Хитой ташқи ишлар вазирлиги яқин кунлар ичида матбуот конференцияларда бир неча бор тақдим этди. Бу ҳужжатлар 1890 йилги Британия билан Хитой ўртасида имзоланган чегаравий шартномага бориб тақалади ва унда Хитойнинг Доклам минтақасига эгалик ҳуқуқи қўллаб-қувватланади. «Сикким-Тибет» номи билан аталмиш айни шартнома, ўша пайтдаги Британ қироли ўринбосари Генри Петти-Фицморис билан Тибет императори ёрдамчиси Шинг Тай ўртасида 1890 йил 17 мартда имзоланган. Бунга қўшимча, хитойликлар 1960 йилда Ҳиндистон элчихонаси ҳужжатлари борлигини, уларда айни ҳудудий шартномалар қабул қилинганини ҳам таъкидлашмоқда.
Ҳиндистон нуқтаи назари бўйича эса, агар хитойликларга йўл қуришга рухсат берилса, шу йўл Гемушн минтақасига боришни осонлаштиради, бу эса, айни баҳсли нуқтани жанубга кўчишини, ўз навбатида, Силигури шаҳри йўлаги яқинида ҳам хавфли низоларни келтириб чиқаришини англатади.
Хитойликлар темир йўл қуришга ҳаракат қилишяпти. У Доклам ясситоғлигига туташувчи Дукалабас йўлаги бўйлаб Чомо водийсидаги Ятунгга олиб боради. Уни қуришдан мақсад, Ҳиндистоннинг Чомо водийсидаги ҳаракатига чек қўйишдир. Чунки у ерда водийнинг шарқий елкаси бўйлаб ҳинд кучлари жойлашган. Бу минтақанинг Хитой учун қанчалар аҳамият касб этишини шундан билиб олиш мумкинки, аслида у Бутанга бошқа ерлардан катта масофани бериб, ўрнига Доклам ясситоғини олишга уринмоқда.
Хитойнинг минтақага бўлган бундай ҳужуми, чегарани шарққа суради ва бундан қуйидаги мақсадлар кўзланган:
Хитойга Чомо водийсида стратегик барқарорлик бериш. Айтишларича, бу водий жуда тор бўлиб, ҳар иккала томондан ҳам ғоят баланд тоғли минтқада жойлашган. Бу эса Хитой армиясига айни тоғлар тепасидан туриб, Чомо водийсига ҳукмронлик қилиш имконини беради, Ҳиндистоннинг эса, тепаликлардан Сикким-Тибет чегаралари бўйлаб Ғарб томон позициясини заифлаштиради.
Ҳозирда Чомо ва Ятунг водийларига олиб борувчи асосий йўл, «S-204»дир. Чомо водийсининг стратегик барқарор ва қулайлигини эътиборга олганда, бу водий Ҳиндистоннинг норозилигига дуч келди. Шунинг учун ҳам Хитой, шарққа етиб бориш ва баҳсли минтақани кесиб ўтиш мақсадида «S-204» йўлини қуриб битказишга уринмоқда. Бу унга ҳинд қуролли ҳужумларига қарши нисбий даражада афзал мудофаа беради.
Дарҳақиқат, Ҳиндистон ҳарбий ҳаракатни, Модининг 2017 йил июнда Трамп билан Америкада учрашганидан сўнг бошлади. Хитой ҳукуматининг «Global Times» номли газетаси Ҳиндистон билан Хитой ўртасидаги муносабат салбий натижаларга олиб келиши мумкинлигидан огоҳликка чақирди. Ҳамда Вашингтон билан Деҳли Хитойнинг сиёсий ва ҳарбий соҳадаги ўсишидан хавотир сезмоқдалар, улар ўртасидаги ҳамкорлик Хитойга сиёсий босимни ошириш мақсадига қаратилган, деди. Газетада Ҳиндистон Американинг Япония ёки Австралия каби иттифоқчиси эмаслиги таъкидланган ҳамда улар ўртасидаги стратегик ҳамкорлик Ҳиндистоннинг фойдасига бўлмаслигидан, аксинча, уни салбий натижаларга олиб бориши мумкинлигидан огоҳлантирилган. Шунингдек, газетада – агар Ҳиндистон нохолис позициясидан қайтмаса ва Американинг Хитойга қарши пиёда аскари бўлиб қолаверса, стратегик боши берк кўчага кириб қолиши ҳамда Жанубий Осиёда янги сиёсий тўқнашувлар пайдо қилиши мумкин, дейилди. «Ньюс-18» ҳинд ахборот сайти, Трамп билан Моди, АҚШ-Ҳиндистон алоқалари минтақадаги барқарорлик гарови бўлишига иттифоқ қилишганини ёзди. «Global Times» газетасига кўра эса, гарчи Деҳли Пекиннинг кўтаринкилигидан ҳавотирланаётган бўлса-да, бироқ Хитой билан бўлган барқарор алоқаларни сақлаб қолиш, унинг хавфсизлиги ва ривожланиши учун ғоят муҳимдир.
Шундай қилиб, дунёдаги – шу жумладан, Осиёдаги – йирик давлатлар ўртасидаги кураш қанчалик кучайгани сари, уларнинг тарқоқлиги ҳам ҳунчалик ортмоқда, Ислом Умматининг Пайғамбарлик минҳожи асосидаги рошид Халифалик сари кўтаринкилигига қарши бирликларини ҳам заифлаштирмоқда. Бунинг устига, ижтимоий, ички демографик муаммолар, иқтисодий ва сиёсий муваффақиятсизликлар тобора ортиб бораётгани сабабли, бугун айни давлатлар пайтавасига қурт тушган. Масалан, Ҳиндистон демографик жиҳатдан мусулмонлар, ҳиндуслар, сихлар ва бошқа турли миллату ирқлар…га бўлиниб кетган, у ердаги аксар минтақаларда (масалан жанубий етти штатда) сепаратистлик низолари авж олган. Хитой аҳволи ҳам бу борада Ҳиндистонникидан қолишмайди, у ердаги воқе ҳам ўзаро ўхшаш.
Шунинг учун мана шундай вақтда Умматнинг уйғониши ва айни минтақада Пайғамбарлик минҳожи асосидаги рошид Халифаликни барпо этиши, ғоят қулай бўлиб, Аллоҳнинг изни ила, унга регионал кучлар ҳаргиз қарши чиқолмайди, минг бора ўйлаб қадам ташлайди.
Роя газетасининг 2017 йил 12 июл чоршанба кунги 138-сонидан
