«Аҳли Сунна вал-Жамоа» истилоҳи
بسم الله الرحمن الرحيم
"Аҳли Сунна вал-Жамоа" истилоҳи
Олтинчи қисм
“Ал-жамоа”нинг сифатлари.
Бугун биз Пайғамбаримиз с.а.в. мусулмонларга лозим тутишликни буюрган жамоанинг қандай сифатларга эга бўлиши кераклигини кўриб чиқамиз. Биз бу жамоани қандай таниймиз?
Агар бу жамоанинг таъриф-тавсифи, унинг ўзига хос қандай хусусиятларга эга эканлигини билиш учун Пайғамбаримиз с.а.в.нинг ҳадисларига мурожаат қилсак, улардан бир қанча кўрсатмаларни топишимиз мумкин. Улардан энг муҳимларини сизнинг диққатингизга ҳавола қиламиз:
“Жамоанинг бир Имом атрофида бирлашиши”, “берилган аҳдни бузиш – бўйнидан Ислом бўйинбоғини ечиш демакдир” – буларга батафсилроқ тўхталамиз:
1 – Умматнинг яхлитлигини кафолатлайдиган кишининг атрофида Умматнинг бирлашиши. Ким бу яхлитлик-бирликдан айрилса, у Умматнинг бирлигига зарба урган бўлади, бу билан у Умматнинг заифлашишига сабаб бўлади.
2 – Жамоанинг Умматга ҳокимиятни кафолатлайдиган маълум бир тушунчалар атрофида уюшиши. Ва мусулмонлар Имомга байъат берадилар, токи у мусулмонлар устида ушбу эътиқод ва тушунчалардан балқиб чиққан тузумни татбиқ этсин. Бир сўз билан айтганда, бу ердаги уюшишлик дейилганда ислом қонунлари асосида уюшишлик назарда тутиляпти.
Арфажа р.а. Пайғамбар с.а.в.нинг шундай деганларини эшитганлигини ривоят қилади:
مَنْ أَتَاكُمْ وَأَمْرُكُمْ جَمِيعٌ عَلَى رَجُلٍ وَاحِدٍ يُرِيدُ أَنْ يَشُقَّ عَصَاكُمْ أَوْ يُفَرِّقَ جَمَاعَتَكُمْ فَاقْتُلُوه
«Бир одамнинг атрофига жам бўлиб турган пайтингларда сизларга биров келиб бирлигингизни бўлмоқчи, жамоангизни тарқатмоқчи бўлса, уни ўлдиринглар».
Имом Муслим Ҳузайфа ибн Ямоний р .а.дан ривоят қилади:
Пайғамбар с.а.в. шундай деди:
تَلْزَمُ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ وَإِمَامَهُمْ
“Мусулмонлар жамоаси ва имомини лозим тут”
.Оллоҳнинг Пайғамбари с.а.в. жамоани Имом билан боғлади
Имом Бухорий Ибн Аббосдан ривоят қилинган ҳадисни келтиради:
Пайғамбар с.а.в. шундай деди:
رَأَى مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا يَكْرَهُهُ فَلْيَصْبِرْ، فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ يُفَارِقُ الْجَمَاعَةَ شِبْرًا فَيَمُوتُ إِلاَّ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً
Ким амири тарафидан ўзи ёқтирмаган бир ишни кўрса, унга сабр қилсин. Чунки, ким жамоатдан бир қарич ажралиб ўлса, жоҳилият ўлимини топган бўлади».
Ушбу келтирилган шаръий матндан шу нарса тушунилади, сабрсизлик ва Амирга итоат этмаслик жамоадан айрилиш демакдир.
Имом Муслим Абу Ҳурайра р.а.дан ривоят қилади:
Пайғамбар с.а.в. шундай деди:
مَنْ خَرَجَ مِنَ الطَّاعَةِ وَفَارَقَ الْجَمَاعَةَ فَمَاتَ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً
“Ким амир итоатидан чиқиб, жамоадан ажралса ва шу ҳолатида ўлса, у жоҳилият ўлимини топибди”.
Ушбу шаръий матн Имомга итоат этмаслик — жамоадан ажралишлик деган маънони беряпти
“Жамоа”тушунчасининг энг ёрқин ва биринчи даражадаги белгиси Имом атрофида бирлашишлигидир. Ундан кейин билишимиз керак бўлган нарса бу — Умматнинг Амирга итоат этишига байъат беришининг шарти шундаки, Амир мусулмонлар устида Оллоҳ Субҳанаҳу ва Таолонинг қонунларини татбиқ қилади. Бундай хулосани қуйида келтирилган ҳадислардан тушуниш мумкин, Имоми Муслимнинг ҳадислар тўпламидаги “Китоби Имора” бўлимида келтирилади, Нофеъ раҳимаҳуллоҳдан ривоят қилинади:
جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُطِيعٍ حِينَ كَانَ مِنْ أَمْرِ الْحَرَّةِ مَا كَانَ زَمَنَ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ: اطْرَحُوا لأَبِى عَبْدِ الرَّحْمَنِ وِسَادَةً . فَقَالَ: إِنِّى لَمْ آتِكَ لأَجْلِسَ أَتَيْتُكَ لأُحَدِّثَكَ حَدِيثًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم- يَقُولُهُ. سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم- يَقُولُ: مَنْ خَلَعَ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ لَقِىَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لاَ حُجَّةَ لَهُ وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِى عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً
“Язид ибн Муовия даврида Харраҳ жангидан сўнг Абдуллоҳ ибн Умар Абдуллоҳ ибн Мутъийнинг ҳузурига келди, у эса “Абу Абдураҳмонга ёстиқ беринглар” дея илтифот қилди. Абдуллоҳ ибн Умар деди: “Мен сенинг олдингга ўтириш учун эмас, балки Пайғамбаримиз с.а.в.дан эшитган ҳадисни етказиш учун келдим. Мен Пайғамбар с.а.в.нинг шундай деганларини эшитдим:
“ Кимки Амирга итоат қилишдан ўзини тортса, қиёмат кунида Аллоҳга ўз фойдасига бирор ҳужжати бўлмаган ҳолда йўлиқади. Кимки бўйнида Халифа учун бериладиган байъати бўлмаган ҳолда ўлса, жоҳилият ўлимида ўлган бўлади”.
Абу Ҳурайра р.а.дан ривоят қилинади, Пайғамбар с.а.в. шундай деди:
مَنْ خَرَجَ مِنَ الطَّاعَةِ وَفَارَقَ الْجَمَاعَةَ فَمَاتَ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً
“Ким амир итоатидан чиқиб, жамоадан ажралса ва шу ҳолатида ўлса, у жоҳилият ўлимини топибди”.
Машҳур ислом олими Муҳаммад ибн Исмоил ас-Саноий ўзининг “Субул ас-салом” китобида шундай дейди: “Пайғамбар с.а.в.нинг “жамоадан ажралди” деган сўзлари "мусулмонларнинг бирлиги, яхлитлиги ва хавфсизлигининг тимсоли бўлган бир Имомга бўйинсунилган мусулмонлар жамоасидан чиқди” деган маънони билдиради”.
Имоми Муслим ўзининг ҳадислар тўпламида Абу Қайс ибн Риёхадан, у Абу Ҳурайра розиаллоҳу анҳудан ривоят қилади: Пайғамбар с.а.в. шундай деди:
مَنْ خَرَجَ مِنَ الطَّاعَةِ وَفَارَقَ الْجَمَاعَةَ فَمَاتَ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً، وَمَنْ قَاتَلَ تَحْتَ رَايَةٍ عُمِّيَّةٍ يَغْضَبُ لِعَصَبَةٍ أَوْ يَدْعُو إِلَى عَصَبَةٍ أَوْ يَنْصُرُ عَصَبَةً فَقُتِلَ فَقِتْلَةٌ جَاهِلِيَّةٌ، وَمَنْ خَرَجَ عَلَى أُمَّتِي يَضْرِبُ بَرَّهَا وَفَاجِرَهَا وَلاَ يَتَحَاشَ مِنْ مُؤْمِنِهَا وَلاَ يَفِي لِذِي عَهْدٍ عَهْدَهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَلَسْتُ مِنْهُ
“Кимки (амирга) итоатдан чиқса ва жамоатдан ажралиб ўлса, жоҳилият ўлимида ўлибди! Кимки адаштирадиган байроқ остида урушса, асабий бўлиб ғазабланса, асабийликка чақирса ёки асабий ҳолда ғалаба ҳам қилса-ю, у ўлдирилса, жоҳилият ўлимини топибди! Кимки умматимга қарши чиқса-ю, уларнинг яхшисини ҳам, ёмонини ҳам уриб ўлдирса, уларнинг мўъминлигидан парво қилмаса, (мусулмонлик ва тинчлик-омонлик) аҳдини қилган кимсанинг аҳдига вафо қилмаса, бас, у мендан эмас ва мен ҳам ундан эмасман!”
Имоми Аҳмад ўзининг ҳадислар тўпламида Фадал ибн Убайда ал-Ансорийдан ривоят қилади, Пайғамбар с.а.в. шундай деди:
ثَلَاثَةٌ لَا تُسْأَلُ عَنْهُمْ: رَجُلٌ فَارَقَ الْجَمَاعَةَ وَعَصَى إِمَامَهُ، وَمَاتَ عَاصِيًا
“Уч тоифа Қиёмат куни эсланмайди: жамоадан ажралган, имомига осий бўлган ва шу ҳолатда ўлган киши”.
Жамоадан айрилиш ва уни тарк этишлик Имомга нисбатан итоатсизлик қилиш демакдир.
Юқорида келтирилганларни дарсимизнинг бошида эслатиб ўтилган иккинчи банд тасдиқлайди – жамоанинг маълум бир тушунчалар атрофида бирлашиши. Бу тушунчалардан воз кечишлик ва Исломнинг диний эътиқодидан кўра бошқа ғояларни қўлга киритиш учун бошқа байроқлар остида курашиш – бирлик тушунчасига қарши чиқишлик ва исломий бўлмаган ғоялар тарафига шериклик қилиш деб баҳоланади.
Арфажа розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг шундай деганларини эшитганман:
إِنَّهُ سَتَكُونُ هَنَاتٌ وَهَنَاتٌ، فَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُفَرِّقَ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَهِيَ جَمِيعٌ، فَاضْرِبُوهُ بِالسَّيْفِ كَائِنًا مَنْ كَانَ
«Келажакда кўп фитна ва фасодлар юз беради. Кимда-ким ушбу умматнинг (бир халифага итоат қилиб,) жам бўлиб туришини бўлиб ташлашни истаса, ким бўлишидан қатъий назар, уни қилич билан чопинглар!» (Муслим ривояти).
Бу ҳадиснинг бошқа бир нақлида “ўлдиринглар” деб келади. Ан-Насоий ривоятида Усома ибн Шориха Расулуллоҳ с. а.в.дан:
أَيُّمَا رَجُلٍ خَرَجَ يُفَرِّقُ بَيْنَ أُمَّتِي، فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ
“Ким менинг Умматимни бўлиб ташлашни истаб жамоадан айрилса, уни қатл қилинглар”.
Машҳур ислом олими Имом ан-Нававий ўзининг “Шарҳ Саҳиҳ Муслим” китобида бу ҳадисга изоҳ берар экан, шундай дейди:
“Бу сўзларда Имомга қарши чиққан ёки мусулмонлар яхлитлигини бузмоқчи бўлган кишини ўлдиришга буйруқ ҳамда ҳар қандай кишини бу ишни (жиноятни) қилишидан тутишлик тўғрисида талаб бор. Агар бу одам қилмоқчи бўлаётган ишидан қайтмаса, у билан урушишлик буюрилади. Агар одамни бу ёмонликдан қайтаришнинг ўлимдан бошқа чораси қолмаса, уни ўлдириш керак бўлади (оғир гуноҳи учун жазо тариқасида). Пайғамбар с.а.в.нинг “бошини қилич билан чопинг”, бошқа бир ривоятда “ўлдиринг”сўзлари бу чорадан бошқа нарса уни тўхтата олмаслигига ишора қилади”.
Бу нарса бизнинг Имомга итоат этмаслик ва жамоадан ажралишлик Уммат бирлигининг заифлашишига олиб келади деб қилган тасдиғимизни маъқуллайди. Юқорида келтирилган ҳадислар Шариат талаб қилаётган жамоа деганда исломий тушунчалар асосида бирлашиб Имом томонидан бошқарилаётган жамоа назарда тутилаётганига очиқ ва равшан далолат қилади.
Бу нарса ҳижратнинг 41-йилида мусулмонлар Муовия атрофида бирлашганликлари учун саҳобалар ижмоъси ила “жамоа йили” деб аталиши билан ҳам тасдиқланади.
Ибн Халдун ўз китоби “Тарих”нинг 597-саҳифасида шундай деб ёзади: “Муовия масаласи ҳижратнинг 41 йилида жамоанинг унга байъат бериш зарурлиги ҳақида бир фикрга келишлиги билан ҳал қилинади. Шунинг учун бу сана “жамоа йили” деб аталди”.
Ислом қонунчилигига асосан, барча мусулмонлар бир бошлиқ – Имом атрофида уюшдилар, модомики, биз аввалида ёзганимиздек, шаръий матнлар ҳар қандай жамоани ҳам эмас , балки маълум, шарт қилинган хусусиятларга эга бўлган жамоани талаб қилади. Акс ҳолда, самолётда учиб кетаётган йўловчилар гуруҳини ҳам, бир нуфузли одамнинг фикри билан бошқариладиган лўлилар тўдасини ҳам, аъзолари бир бошлиқ атрофида уюшиб, унга итоат этган партияни ҳам жамоа деб аташ мумкин бўлиб қолади. Бироқ бу нарса юқорида келтирилган шаръий матнларга зид келиб қолади, чунки дуч келган ҳар қандай жамоа талаб қилинмаяпти. Аксинча, аниқ бир таърифга эга бўлган муайян бир гуруҳ- ўз муаммоларини Ислом билан ечадиган, ўз амалларини исломий тушунчалар устига қурадиган, шу тушунчалар асосида ҳокимият барпо қиладиган, бир Имом бошчилигида бўлган адолатли давлатдаги жамоа назарда тутиляпти. Ал-Ҳаким Абу ал-Аббос Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Маҳбубийдан, Саид ибн Масъуддан, Язид ибн Хорундан, ал-Аввом ибн Хавшабдан, Абдуллоҳ ибн ас-Соиба ал-Ансорийдан, Абу Ҳурайрадан ривоят қилади: Пайғамбар с.а.в. шундай деди:
الصَّلَاةُ الْمَكْتُوبَةُ إِلَى الصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ الَّتِي بَعْدَهَا كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا، وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ، وَالشَّهْرُ إِلَى الشَّهْرِ — يَعْنِي مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَى شَهْرِ رَمَضَانَ كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا. ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ. فَعَرَفْتُ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَمْرٍ حَدَثَ، فَقَالَ: إِلَّا مِنَ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ وَنَكْثِ الصَّفْقَةِ وَتَرْكِ السُّنَّةِ. قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ: أَمَّا الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ فَقَدْ عَرَفْنَاهُ، فَمَا نَكْثُ الصَّفْقَةِ وَتَرْكُ السُّنَّةِ؟ قَالَ: أَمَّا نَكْثُ الصَّفْقَةِ أَنْ تُبَايِعَ رَجُلًا بِيَمِينِكَ، ثُمَّ تُخَالِفَ إِلَيْهِ فَتُقَاتِلَهُ بِسَيْفِكَ، وَأَمَّا تَرْكُ السُّنَّةِ فَالْخُرُوجُ مِنَ الْجَمَاعَةِ
«Жумадан жумагача, Рамазондан Рамазонгача беш вақт намоз шу вақт орасида бўлиб ўтган кичик гуноҳларга каффоратдир, шундан сўнг дедилар: 3 нарсадан ташқари”. Мен уларнинг нима эканлигини билмоқчи бўлдим. Пайғамбар с.а.в. дедилар: “ …Оллоҳга шерик келтиришлик, байъатни бузишлик, Суннатни тарк қилишликдан ташқари”. Мен Оллоҳга ширк келтириш нима эканлигини биламиз, шартномани бузишлик ва Суннатни тарк қилишлик нима эканлигини тушунтириб беришларини сўрадим. “Байъатни бузишлик – сен қасам ичиб бир кишига байъат берасан, ундан сўнг бирор нарсада келиша олмай қолсанглар, сен қўлингда қилич билан унга қарши чиқасан. Суннатни тарк этишлик эса – жамоани тарк этиш демакдир”.
Бу ҳадис Имоми Муслимнинг шартлари ва талабларига кўра саҳиҳдир. Ҳадисшунос олимлар Абдуллоҳ ибн ас-Саиб, ибн Абу ас-Саиб ал-Ансорий хабар берган ривоятни қабул қилдилар. Машҳур ҳадисшунос аз-Заҳобий ушбу ривоятчи ҳақида шундай дейди: “Мен у ҳақида ёмон нарса билмайман, у Имоми Муслимнинг барча талабларига жавоб беради”.
Худди шу ҳадис бошқа ровийлар занжири орқали ривоят қилинади: Амр ибн Муҳаммад ибн Мансур ал-Адилдан, у Сория ибн Ҳузаймадан, у Амр ибн Авн ал-Васитийдан, у Исҳоқ ибн Юсуфдан, у ал-Аввом ибн Хавшабдан, у Абдуллоҳ ибн ас-Сайиб ал-Ансорийдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилади: Пайғамбар с.а.в. шундай дедилар:
الصَّلَاةُ الْمَكْتُوبَةُ إِلَى الصَّلَاةِ الَّتِي بَعْدَهَا كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا — قَالَ: ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ — إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ: الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَنَكْثُ الصَّفْقَةِ، وَتَرْكُ السُّنَّةِ؛ أَمَّا نَكْثُ الصَّفْقَةِ فَالْإِمَامُ تُعْطِيهُ بَيْعَتَكَ ثُمَّ تُقْبِلُ عَلَيْهِ تُقَاتِلُهُ بِسَيْفِكَ، وَأَمَّا تَرْكُ السُّنَّةِ فَالْخُرُوجُ مِنَ الْجَمَاعَةِ
“Намоздан намозгача бўлган вақт шу вақт ичида бўлган гуноҳларга каффоратдир, шундан сўнг дедилар: фақат 3 нарсадан ташқари: Оллоҳга ширк келтиришлик, байъатни бузишлик ва Суннатни тарк қилишлик. “Байъатни бузишлик – сен қасам ичиб бир кишига байъат берасан, ундан сўнг бирор нарсада келиша олмай қолсанглар, сен қўлингда қилич билан унга қарши чиқасан. Суннатни тарк этишлик эса – жамоани тарк этиш демакдир”.
Оллоҳнинг итоаткор қули — Абу Молик.
