بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ал-Мезон — ўлчов

Инсоннинг фикрлаши, нафси ва феъл-атворининг ўлчови

5-қисм

     Инсон ақлининг таркиби чеклилиги сабабли унинг билимлари ҳам чекланган:

• Сезги аъзолари: эшитиш, кўриш, таъм билиш, ҳис қилиш, ҳид билиши
• Ўз фаолиятидаги имкониятлар ва боғлаш жараёни чекланган мия;
• Миқдорий жиҳатдан чекланган собиқ маълумот, қанча бўлишидан қатъий назар, у мутлақлик даражасига етиб боролмайди, у ҳатто ушбу белгига қадар ҳам яқинлашолмайди.

Инсон ҳислари доирасидаги нарсалар устидагина фикрлай олади, аммо унинг ташқарисида нарсалар эса ғайбдир, шунинг учун инсон бу нарсалар устида фикрлай олмайди.

Инсон ва у ишлатадиган ўлчов бирликлари

Келинг, инсоннинг ўзи билан бўлган алоқасига ва уни атрофидаги нарсалар билан бўлган муносабатини кўриб чиқиб, уларнинг бир-биридан фарқли воқеълигини тушунишга ва тавсифлашга ҳаракат қиламиз.

Вазият шуни кўрсатади-ки, мезон ва ўлчовларсиз инсон ҳеч нарса қилолмайди, шунинг учун унинг ҳаётида муҳим бўлган ушбу ўлчовларни ўзи ўйлаб топишга мажбур.

• Оғирликни ўлчаш учун инсонлар ўлчов бирликларидан фойдаланадилар – килограмм ва ҳоказо;
• Масофани ўлчаш учун узунлик ва масофани ўлчаш бирлиги – метр ва ҳоказо;
• Электр энергиясида – электр токининг қувватини ўлчов бирлиги – ватт ва ҳоказо;
• Идишлардаги суюқликни ўлчаш учун – саъа, литр;
• Кийимларда – размерларни билдирадиган махсус тизимлар;
• Ҳарорат учун – махсус ўлчов бирликлари;
• Босим, тезлик, тезлатиш ва секинлатиш учун ўлчовлар;
• Медицинада миқдорий ўлчов қўлланилади: қонда шакар миқдори, қон босимининг миқдори, ёғ, темир моддаларининг миқдори…

Бошқа фанларда бошқа махсус ўлчовлар қўлланилади, улар у ёки бу фан билан боғлиқ турли хил воқеъликларни тасвирлашади. Масалан, физикада қуйидагилар ўлчанади: тортишиш, босим, ҳарорат, куч, энергия, тезлик, тезлашув, секинлаштириш, вақт, кучланиш, электр ўтказувчанлик, электр оқими, магнит майдони, ҳар-ҳил тебранишлар ва ҳоказолар.

Шундай қилиб, маълум бир ҳолатлар натижасида юзлаб, минглаб ўлчовлар келиб чиқади, улар қандайдир ҳаракатларни, фанларни, турли ҳил соҳаларни ифодалаш учун ишлатилади.

Барча табиий ва аниқ фанларда, масалан, химия, математика, геология, астрономия, инженерликда турли ҳил воқеъликлари баён қилиш ва улар билан қандай муносабатда бўлиш учун оғирлик, ўлчаш, тенгламаларнинг турли усулларидан фойдаланадилар.

Гуманитар ва ижтимоий фанларга келсак, бу ерда турли хил ўлчовларни ўйлаб топишликка рухсат берилади. Тилшуносликда, фикҳда, усули фиқхда, тафсир, ҳадисшуносликда, психология, педагогика, социологияда, бошқармада, экономика ва бухгалтерия каби соҳаларда турли хил ўлчовлар, мезонлар ва атамалар қўлланилади. Ҳеч қандай фан йўқ-ки, ўлчовлар ва атамалардан фойдаланмаса. Бу ердан савол туғилади:

Нега шундай бўлади?

Ўлчовлар, мезонлар ва атамаларсиз инсоннинг ҳаёти қандай бўлади? Инсоннинг моддий ва илмий ҳаётини ўлчовлар, мезонлар ва атамаларсиз тасаввур қилиш мумкинми? Фикрлаш, нафсия ва турмуш тарзида-чи, бу ўлчов ва мезонлар керак бўлмайдими?

Материал махсус радио учун Халифа Муҳаммад томонидан тайёрланди.