Алиев ва Мирзиёевнинг Трамп “саҳнаси”даги трансконтинентал роли

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

18-20 август кунлари Тошкент шаҳрида “Ўзбекистон, Озарбайжон ва Европа: умумий тараққиёт йўлида ҳамкорлик” мавзусига бағишланган 33-юқори даражадаги йиғилиш бўлиб ўтди. Тадбир Халқаро Низомий Ганжавий маркази томонидан Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва ҳудудлараро тадқиқотлар институти билан ҳамкорликда, президент Мирзиёев ҳомийлигида ташкил этилди. Бу Халқаро Низомий Ганжавий марказининг Марказий Осиёдаги илк ташаббуси бўлиб, унда 20 дан ортиқ давлатнинг собиқ президент ва ҳукумат раҳбарлари, нуфузли сиёсий ва бизнес элиталари, халқаро ташкилотлар вакиллари ҳамда Ўзбекистоннинг юқори мартабали расмий шахслари иштирок этди.

Йиғилишда Марказий Осиё ва Европа Иттифоқи ўртасида транспорт ва савдо алоқаларини ривожлантиришда Ўрта коридорнинг роли, экологик чақириқлар ва уларни енгиб ўтиш йўллари, шунингдек, трансҳудудий ҳамкорлик учун янги имкониятлар атрофлича муҳокама этилди.

Қатнашчилар, шунингдек, ўзгариб бораётган дунё контекстида Марказий Осиёнинг геосиёсий ролини муҳокама қилишди ва минтақанинг барқарор ривожланишини биргаликда илгари суриш бўйича йўлларини белгилаб олишди. Йиғилишда Шавкат Мирзиёев нутқ сўзлади.

Ўзбекистон, Озарбайжон ва Европа ўртасида ҳамкорликка бағишланган Тошкентдаги бу юқори даражали учрашув Марказий Осиё–Жанубий Кавказ–Европа ўртасидаги янги геостратегик архитектура асосини шакллантириш йўлида Американинг муҳим дипломатик қадами сифатида талқин этилиши мумкин.

Туркия ва Озарбайжон сўнгги йилларда АҚШ ва НАТО қўллаб-қувватлови билан Кавказ ва Каспий ҳудудида ўз таъсирини кенгайтириб, “бир миллат – икки давлат” концепциясини трансконтинентал даражага кўтармоқда. Зангезур йўлаги, Жанубий газ коридори ва Боку–Тбилиси–Карс темир йўли бу геостратегик қурилманинг асосий элементлари ҳисобланади. Вашингтон ва Брюссель ушбу жараён орқали Россия ва Хитой таъсирини чегаралаб, Марказий Осиё ва Европани ўзаро боғлайдиган альтернатив логистика платформасини яратишга ҳаракат қилмоқда.

Ўзбекистон ушбу жараёнда муҳим ўйинчи сифатида майдонга чиқаётгани Мирзиёевнинг нутқида ифода этилган расмий Тошкент позициясида яққол акс этди: “Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасидаги ўзаро боғлиқлик масалалари, ушбу икки йирик минтақанинг Европа билан ҳамкорлик истиқболлари бугунги анжуманнинг бош мавзуси этиб белгилангани ғоят муҳим, деб ҳисоблаймиз. Биз буни ўзаро ҳамжиҳатлик ва ҳамкорлик жараёнлари жадаллашиб бораётган Марказий Осиёни жаҳонга янада кенгроқ таништириш, минтақалараро ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлаш, шунингдек, Ўзбекистон ва Озарбайжоннинг салоҳият ҳамда имкониятларидан тўлиқ фойдаланиш юзасидан фикр алмашиш учун ноёб имконият сифатида қабул қиламиз”, – деди у.

Шунингдек, Мирзиёев ўз нутқида Европа Иттифоқи билан кенгайтирилган шериклик битими ва “Марказий Осиё – Европа Иттифоқи” саммитида қабул қилинган қарорлар бўйича Ўзбекистоннинг мазкур трансконтинентал йўлакда асосий ўйинчи сифатида қабул қилинаётганини кўрсатиб берди:

“Яқинда биз юртимизда илк бор “Марказий Осиё – Европа Иттифоқи” саммитини ўтказдик. Унда минтақамиз ва Европа Иттифоқи мамлакатлари ўртасида стратегик шериклик ўрнатиш тўғрисида тарихий қарор қабул қилинди. Яқин ойларда Европа Иттифоқи билан Кенгайтирилган шериклик ва ҳамкорлик тўғрисидаги битимни имзолаймиз. Ишонамизки, ушбу чора-тадбирлар минтақамизнинг Ғарб ва Шарқ ўртасидаги хаб сифатидаги ролини қайта тиклаш имконини беради”.

Ўз навбатида, Мирзиёев Озарбайжонни платформанинг етакчи ўйинчиси эканлигини ҳам таъкидлаб ўтди: “Таъкидлаш керакки, сўнгги йилларда Озарбайжон билан ўзаро ишонч ва бир-бирини қўллаб-қувватлаш руҳидаги муносабатларимиз фаол ривожланмоқда, Иттифоқчилик муносабатлари тўғрисидаги шартнома имзоланди, Давлатлараро олий кенгаш фаолият кўрсатмоқда. Шу билан бирга, Озарбайжон Марказий Осиё ва Европани боғлашда стратегик кўприк вазифасини бажариб келаётганини ҳам алоҳида қайд этишни истар эдим”.

Дарҳақиқат, Боку Европа энергия хавфсизлиги сиёсатининг асосий иштирокчиси сифатида қалтис геосиёсий шароитда, айниқса Россия–Европа муносабатларидаги кескинлик ортида нафақат ресурс етказиб берувчи, балки Америка топширган “роли” бўйича янги логистика йўлакларини шакллантирувчи асосий ўйинчига айланди.

Туркия–Озарбайжон–Ўзбекистон формати Америка ва Европа учун Кавказ ва Афғонистон хавфсизлиги, трансконтинентал логистика инфратузилмасини қуриш ва минтақада Россия ва Хитой таъсирига қарши геосиёсий таъсирни таъминлайдиган қарорлар қабул қилишда қулай механизм ҳисобланади. Шунинг учун Россия ва Хитой мазкур жараённи ўз таъсир ҳудудлари учун узоқ муддатли геостратегик хавф сифатида қабул қилиши табиий. Шу боис Москва атом, миграция ва умумий иқтисодий лойиҳалар орқали Тошкентга нисбатан босимни кучайтиришга ҳаракат қилмоқда. Шунга қарамай, Мирзиёев Ғарб учун “эшиклар очиқ” эканини билдирмоқда. Жумладан, у шундай деди: “Бугунги кунда Ўзбекистон жадал ислоҳотларни қатъий давом эттирмоқда ва биз бу йўлда улкан натижаларга эришдик. “Ўзбекистон – жаҳонга очиқ ва ўзи учун дунёни кашф этаётган мамлакат” деган тамойил ҳаётимиздан мустаҳкам ўрин эгалламоқда. Биз хорижий ҳамкорлар ва халқаро ташкилотлар билан узоқ муддатли алоқаларни изчил мустаҳкамламоқдамиз, ҳамкорлик уфқларини кенгайтирмоқдамиз, янги илғор ғоялар учун ҳар доим очиқмиз”.

Трамп бошчилигида имзоланган Арманистон – Озарбайжон уч томонлама декларациясини муборакбод этиши ҳам “дипломатик одоб” эмас, балки Мирзиёевда сўнгги пайтларда эҳтиёткорлик билан шаклланаётган Кремлга қарши “дипломатик журъат”сифатида қабул қилиниши мумкин. Мирзиёев мазкур келишувга тўхталар экан: “Фурсатдан фойдаланиб, дўст Озарбайжон халқини улкан тарихий ютуқ – яқинда Вашингтонда АҚШ воситачилигида Арманистон билан уч томонлама Қўшма декларация имзолангани билан яна бир бор чин дилдан қутлаймиз”, – деди.

Хулоса шуки, Тошкентда ўтказилган анжуманни Марказий Осиё, Жанубий Кавказ ва Европа ўртасидаги Трампнинг янги стратегик архитектура қулфини очувчи бир турдаги “калит” дейиш мумкин. Мирзиёев эса, ушбу жараёнда унга берилган роли бўйича ташаббускор сифатида ўзининг “асосий ўйинчи” салоҳиятини кучайтирмоқда. Бироқ, унутмасинки, мазкур роли билан кофир мустамлакачиларнинг мусулмонлар устида ҳукмронлик қилишларига йўл бермоқда. Аллоҳ таоло айтади:

ولن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلا

– “Аллоҳ ҳаргиз кофирларга мўминлар устидан йўл бермас”. (Нисо:141)

Иззатуллоҳ

23.08.2025й