بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Америка келаси юз йил давомида ўзига зарар етказадиган фалокатдан сақланиши учун имкониятида атиги бир неча ҳафта бор

Доктор Абдуллоҳ Рубин қаламига мансуб

Кризис ҳақиқат. Тасаввур қилиб бўлмас ҳалокат жуда яқин. Конгресс зудлик билан ечим топмайдиган бўлса, Америка бу ҳалокатдан қутулолмайди. АҚШ молия вазираси Жанет Йелленга кўра, бир неча ҳафта ичида агар «барча мавжуд чоралар ва нақд пуллар тугаса, Америка Қўшма Штатлари тарихда биринчи марта ўз мажбуриятини бажара олмай қолади». Америка ўз ишчилари маошини тўлаши, харажатларини қоплаши, шу жумладан, йирик қарзларининг процентларини тўлаши керак. Дарҳақиқат, ўнлаб йиллардан бери Американинг миллий қарзи ялпи ички маҳсулотга нисбатан суръат билан ўсиб бормоқда. Яъни, қарз ялпи ички маҳсулотдан 133 %га кўп. Америка расмий доираларини қўрқитаётган нарса ҳам шу. Ҳозир Американинг қарзи 28 триллион долларга етди. Бу давлат қарзларини қачонгача оширади, қачон тўхтатади, буни ҳеч ким билмайди. Бироқ, конгресс тўғридан-тўғри дуч келаётган кризис ҳозир Американинг қарзи миқдоридан келиб чиққани йўқ, балки бюджет ва қарзга бўлган муносабатидан келиб чиқди.

Қарз олишнинг юқори чегарасини ошириш конгресс томонидан белгиланади. Ҳар йили давлат қарз олиши мумкин бўлган пул миқдорини конгресс чеклаб беради. Америка бу нуқтага биринчи августда етиб келди. Бироқ, у ўзининг молиявий мажбуриятларини «фавқулодда чоралар», ёрдамида тўлаб келмоқда. Масалан, бухгалтерия манёврлари мавжуд бўлиб, у ҳукумат пенсия жамғармаларига тўловларни тўхтатишни ўз ичига олади. Аммо шунга қарамай, бу фавқулодда чоралар бор-йўғи ҳукуматнинг муваффақиятсизликка учрашини кечиктиряпти, холос. Саккизинчи сентябр куни АҚШ молия вазири конгрессга келаси ойда Американинг пули тамом бўлишини маълум қилди. Бу эса, маошларни тўлаш тўхтатилишини англатади. Зотан, 2018 йил охири ва 2019 йил боши ўртасида 35 кун давомида шундай бўлди ҳам. Шунга қарамай, ҳозирги вазият аввалгилардан бир мунча ёмон. Чунки Америка қарзларини ҳаргиз тўлай олмайди. Бундай таҳдид бундан олдин ҳам кўп маротаба рўй берган ва бунинг ечими фақат битта бўлди: Конгресс ҳар сафар қарз олишнинг юқори чегарасини оширишга розилик бераверади. Бу эса, ҳукуматга навбатдаги чегарага етгунига қадар харажат қилиш ва яна қарз олишни давом эттиришга рухсат беради.

Ушбу тобора ўсиб бораётган қарзнинг узоқ муддатли оқибатлари сақланиб қолмоқда. Бироқ конгресс келишувга эришишда қийинчиликка юз тутган сайин, бу нарса турли хил кризисларни келтириб чиқармоқда… Масалан, бундан ўн йил муқаддам Республикачилар қарз олишнинг юқори чегарасини оширишни тасдиқлашмади ва қачон президент Обама айни талабга рози бўлсагина тасдиқлашларини билдиришди. АҚШ молия вазирлиги Америка нақд пулсиз қолади, деган ҳисобот чиқаргандан атиги икки кун ўтиб-ўтмай, қарз олишнинг юқори чегарасини ошириш тасдиқланди. Бу молия бозорларида кескин тартибсизликларни келтириб чиқарди. Натижада учта йирик кредит рейтинг агентлигидан бири бўлган «Standard & Poor's» рейтинги пасайиб кетди. Американинг кредит рейтинги қарз олишнинг қимматлашишига олиб келди. Ўтган йили АҚШдаги процентли қарз харажатлари 345 миллиард долларни ташкил этди, чунки қачон процент ставкалари кўтарилса, кейинги йилларда қарз тўловлари жуда ошиб кетади. 2011 йилда қарз олишнинг юқори чегараси 16.391 триллион долларга кўтарилди ва ўша пайтдан бошлаб кўтарилишда давом этмоқда. Бунинг баробарида, 2013 йилда қарз нуқтаси вақтинча тўхтатилиши билан кўплаб тартибсизликлар келиб чиқди. Ҳозирга келиб, 2021 йилда конгрессда ҳукумат харажатлари тўғрисида жиддий қарама-қаршилик вужудга келган, Республикачилар билан Демократлар бир-бирларига қарши чиқишяпти… Улар қарзнинг юқори чегарасидан фойдаланиб, бир-бирларини «АҚШни фалокат ёқасига олиб келиб қўйгани учун қайси партия жавоб беради, ким биринчи бўлиб орқага чекинади?!», дея таҳдид қилишмоқда. АҚШ сенатининг озчиликлар лидери Митч Макконнелл июл ойида бизнинг Республикачилар қарз олишнинг юқори нуқтасидан ўтишга асло овоз бермайди, деди. Аммо сенатнинг кўпчиликлар лидери Чак Шумер чоршанба куни Республикачиларга ҳужум қилиб, «Қарз олишнинг юқори нуқтасидан ўтишга уларнинг қаршилик кўрсатишлари даҳшатли ва жирканчли ҳаракат, деди. АҚШ молия вазираси Жэнет Йеллен конгрессни муросага ундаб, «Қўшма Штатларга бўлган ишончни ва айниқса, унинг қарз олишини хавф остига қўйиш, масъулиятсизликдир», деди.

Дунё иқтисодиёти коронавирус пандемияси сабабли жуда таранг аҳволда. Агар тўсатдан Америкада фонд биржаси қулаб, доллар қиймати тушиб кетса, шу билан бирга, унинг ўз қарзларини тўлашига ёки тўлашга тайёрлигига ишонч йўқолса, бас, бунинг оқибатлари бутун дунёга таъсир қилмай қолмайди.

Асосий кредит агентликларидан икки шахс кутилаётган оқибатнинг даҳшатидан огоҳлантирди. Улардан бири «Moody’s» агентлигидаги бош иқтисодчи аналитик Марк Занди бундай деди: «Бу молиявий Армагедон-фантастика бўлади. Чунки қарзимизни ўз вақтида тўламаслик ҳақида ҳатто ўйлаш ҳам жиннилик». Иккинчиси «JPMorgan Chase» бош директори Жеймс Даймон бўлиб, у бундай деди: «Бу қарз жуда катта ҳажмдаги фалокат бўлиши ва Америкага юз йилгача татигулик катта зарар келтириши мумкин».

Роя газетасининг 2021 йил 15 сентябр чоршанба кунги 356-сонидан