Аваза форуми: Американинг Каспий минтақаси стратегияси
Аваза форуми: Американинг Каспий минтақаси стратегияси
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Америка Совет Иттифоқи қулагач, глобал етакчиликни қўлга киритиб, дунё бўйлаб энергия манбалари ва уларни ташиш йўллари устида назоратни ўз ташқи сиёсатининг асосий устунига айлантирди. Айниқса, Ислом оламига – Яқин Шарқ, Форс Кўрфази, Каспий ва Марказий Осиёга – нафақат улкан энергетик ва стратегик ресурслар базаси, балки геосиёсий таъсир қуроли сифатида қарагани сабабли ҳам, бу минтақалардаги таъсирини кенгайтириш ва мустаҳкамлаш учун ҳарбий интервенция, шунингдек, БМТ, USAID, НАТО, Жаҳон иқтисодий форуми орқали легитим таъсир механизмларини ҳам ишга солмоқда.
Форс кўрфази дунё нефт захираларининг 50%дан зиёдини ўз ичига олади. Саудия Арабистони, Эрон, Кувайт ва БАА – жаҳон энергетика бозорида ҳал қилувчи роль ўйнайди. АҚШ ушбу ҳудудда ҳарбий базалари орқали узоқ йиллик стратегик устунликка эга.
Каспий эса, нафақат нефт ва газ қазиб олиш ҳудуди, балки уларни Ғарб давлатларига етказиб беришдаги транспорт йўлакларининг “стратегик нуқтаси” хисобланади. Озарбайжон, Қозоғистон, Туркманистон ва жонланиб бораётган “Ўрта коридор” орқали Европа–Осиё–Хитой ўртасидаги ҳаракат йўллари АҚШ учун стратегик аҳамиятга эга.
EIA 2023 йилги ҳисоботига кўра, “Каспий минтақасида 48 миллиард баррелга яқин нефт захираси ва 292 триллион куб фут газ мавжуд”. Бу эса Россия, Хитой, ЕИ ва АҚШнинг стратегик манфаатлар тўқнашувига сабаб бўлмоқда.
АҚШ ўзининг геосиёсий лойиҳаларини кўп ҳолларда Жаҳон банки, ХВЖ, ЖСТ каби молиявий ташкилотлар, шу билан бирга, БМТ ва унинг тузилмалари орқали “инсон ҳуқуқлари”, “ривожланиш”, “иқлим ўзгариши”, “логистика” сингари универсал шиорларини олға сурган ҳолда амалга оширади. Бу билан халқаро ҳамжамият олдидаги ҳаракатларига “қонуний” тус бермоқчи бўлади.
2025 йилнинг август ойида Туркманистоннинг Аваза туристик ҳудудида БМТ Бош котиби Антониу Гутерришнинг “География тақдирни белгиламаслиги керак” деган шиори остида бўлиб ўтган БМТнинг денгизга чиқиши йўқ ривожланаётган мамлакатларга бағишланган III конференцияси (LLDC3) ҳам айнан шундай механизмнинг ёрқин мисолидир. Бу БМТ томонидан ўтказилган, лекин АҚШнинг ташаббуси билан амалга оширилган геосиёсий тадбир бўлди.
Америка Каспий минтақасида янги геосиёсий конструкцияни шакллантириш учун анъанавий геосиёсий тўсиқларни бузишга қаратилган стратегиясини Туркия орқали Озарбайжон ёрдамида Ўзбекистон ва Қозоғистон иштирокида мулоқот каналлари ва лойиҳаларни йўлга қўйишни устувор қилди. Бу – C5+1 ташаббуси, “Туркий давлатлар ташкилоти”, “Ўрта коридор” ва “Иброҳим келишувлари” лойиҳаларида яққол кўринади.
Аваза форуми Америка етакчилигидаги глобал стратегик ташаббусларнинг Каспий минтақаси, хусусан, Марказий Осиёга тааллуқли йўналиши кучайиб бораётганидан далолат беради, шунингдек, Россия–Хитой таъсирига мувозанат сифатида шаклланаётган платформа сифатида кўзга ташланади.
Форумда Озарбайжон Бош вазири Али Асадовнинг қатнашиши Марказий Осиёда “Анқара–Боку ўқи” фаоллашаётганини яққол кўрсатди. Озарбайжон бугун нафақат Каспий орқали логистик йўлак, балки геосиёсий “катализатор” вазифасини ҳам бажармоқда.
БМТ конференцияси доирасида янги минтақавий иттифоқ вужудга келди: Ўзбекистон, Туркманистон ва Озарбайжон уч томонлама ҳамкорлик форматини ишга туширди. Туркманистон раҳбари, Халқ маслаҳати раиси Гурбангули Бердимуҳамедов Озарбайжон бош вазири Али Асадов ва Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев билан ўзаро манфаатли лойиҳаларни муҳокама қилиш учун учрашди. Бердимуҳамедов ва Мирзиёев Озарбайжоннинг Марказий Осиёдаги роли тобора ортиб бораётганини таъкидлади. Бердимуҳамедов ушбу янги форматнинг муҳимлигини таъкидлаб, Озарбайжон президенти Илҳом Алиевнинг бу форматни фаол қўллаб-қувватлаши уни замон талабларига жавоб берадиган доимий амалиётга айлантиришини қайд этди.
Шунингдек, Тошкентда ноябрда бўлиб ўтадиган маслаҳат учрашувига тайёргарликни муҳокама қилиш учун “Марказий Осиё ва Озарбайжон” форматидаги раҳбарлар учрашуви ҳам бўлиб ўтди. Ўзбекистон раҳбари раислик концепцияси ва тадбирлар режасини эълон қилди. Унинг сўзларига кўра, саммит арафасида вазирлар ва хавфсизлик кенгашлари котиблари даражасида кўплаб учрашувлар ўтказилган, янгилари ҳам режалаштирилган.
АҚШ Конгрессининг Марказий Осиё бўйича ҳисоботида айтилади (2025 йил):
“АҚШнинг Марказий Осиёдаги стратегияси минтақанинг россияпарастлик ва хитойпарастлик кучлари таъсиридан мустақил бўлишини таъминлашга қаратилган. Биз минтақадаги давлатларнинг суверенитетини қўллаб-қувватлаймиз ва уларга диверсификация қилинган ҳамкорлик йўналишларини таклиф этамиз. Озарбайжон билан ҳамкорлик эса бу стратегияда муҳим ўрин тутади, чунки у Каспий денгизи орқали муқобил транспорт йўлагини очади”.
Мирзиёев ҳукумати мусулмон халқини эмас, геосиёсий кучларни рози қилиш учун Уммат устида мустамлакачилар ҳукмронлигини илгари сураётган экан, билсинки, уни Аллоҳнинг қаҳрига учрашдек ёмон оқибат кутмоқда. Аллоҳ таоло айтади:
وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا
– “Аллоҳ ҳаргиз кофирларга мўминлар устидан йўл бермас”. (Нисо:141)
Иззатуллоҳ
12.08.2025й
