بسم الله الرحمن الرحيم

БАЙ ВА БУЮРТМА БЕРИШ

Буюртма бериш

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Буюртма бериш

Бир киши бошқа бир кишига идиш, машина ёки ҳунармандчиликка оид нарсани ясаттирмоқлиги буюртма беришдир. Буюртма бериш (истисно) шаръан жоиздир. У суннат билан собит бўлган. Росулуллоҳ с.а.в. узук ясаттирганлар. Анасдан ривоят қилинади, айтадики: Расулуллоҳ с.а.в. узук ясаттирганлар. Абдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилинади: Набий с.а.в. тилла узук ясаттирганлар. (Ибн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам тиллодан узук тақиб, унинг кўзини қўлларининг кафти тарафига қилиб олдилар. Унга Муҳаммад Расулуллоҳ лафзларини нақшини солдирдилар. Одамлар ҳам у зот каби тиллодан узук тақишни бошладилар. Расулуллоҳ одамларни тиллодан узук таққанларини кўргач ўз узукларини ечиб қўйдиларда, буни энди тақмайман, дедилар. Кейинроқ кумушдан узук тақа бошладилар. Одамлар ҳам кумуш узук тақа бошладилар”. Муттафақун алайҳ.) Бу икки ҳадисни Бухорий ривоят қилган, Расулуллоҳ с.а.в. минбар ҳам ясаттирганлар. Саҳлдан ривоят қилинади, айтадики: Расулуллоҳ с.а.в. бир аёлга, дурадгор хизматчингга буюр, менга ўтиришим учун минбар ясаб берсин, деб одам юборганлар. Бухорий ривоят қилган. Расулуллоҳ с.а.в. ҳаётликларида одамлар буюртма беришарди, яъни бир-бирларига нарсалар ясаттиришар эди, Расулуллоҳ с.а.в. уларга индамасдилар. Расулуллоҳ с.а.в.нинг сукутлари ва феъллари (ишлари) худди сўзларидек, шаръий далилдир. Ясаттирилган нарсалар: узук, минбар, жавон, машина кабилар битим объекти ҳисобланади. Мана шу йўсиндаги истисно, яъни хом-ашё устанинг ўзидан бўлган ҳолда нарса ясаттириш, бай туркумидан бўлиб, ижара туркумидан эмас. Агар бир киши, ясовчига хом-ашёни келтириб, ундан муайян нарса ясаб беришини талаб қилса, бу иш ижара туркумига киради.

Саноат ҳар бир уммат, халқ ва жамият иқтисодий ҳаётининг муҳим асосларидан биридир. Ўтмишда саноат фақат қўл меҳнатига таянар эди. Инсон асбобларни юргизишда парлардан фойдаланишга йўл топгач, қўл кучи билан ишлайдиган корхона аста-секин механизмли завод-фабрикага айланди. Янги ихтиролар қилингач, саноатда катта бурилиш юз бериб, маҳсулотлар орта борди, шу билан бирга механизмли завод-фабрика иқтисодий ҳаёт асосларидан бирига айланди.
Механизмли ёки қўлда ишланадиган заводларга тааллуқли ҳукмлар ширкат ёки ижара, бай ва ташқи тижорат ҳукмларининг бирортасидан холи эмас. Завод-фабрика очиш гоҳида бир шахснинг моли билан бўлади. Бундай ҳолат камдан-кам учрайди, кўпинча, бу иш шерик бўлган бир қанча шахсларнинг моллари билан амалга оширилади. Бундай ишга исломий ширкатлар ҳукми юргизилади. Заводдаги идора, меҳнат, бирон нарса ясаш каби ишларга эса ишчи ёллаш ҳукмлари татбиқ этилади. Заводнинг маҳсулотини сарфлашга бай ва ташқи тижорат ҳукмлари қўлланилади. Алдаш, харид ва сотувда одатдан ташқари нарх қўйиш, эҳтикор (монополия) ман этилади. Завод чиқарадиган катта ёки кичкина маҳсулотга, уни ясаб чиқаришдан олдин буюртма бериш (ясатиш) ҳукмлари асос қилиб олинади. Шунингдек, қийматни кўтариш буюртмачини буюртмани олишга мажбур қилиш ёки қилмаслик шариат ҳукмига қараб бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

01.01.2019