بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

БАЙТУЛМОЛ

Байтулмолнинг харажатлари

 (“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Байтулмолнинг харажатлари

Байтулмолнинг харажатлари қуйидаги олти асосда белгиланади:
1. Байтулмолда сақланаётган закот пулларининг ҳақдорларга тегиши унинг борлиги билан эътиборлидир. Яъни байтулмолда закот пули бўлса, уни Қуръонда айтилган саккиз ўринга сарфлаш лозим. Байтулмолда закот пули бўлмаса, бу мажбурият ундан соқит қилинади. Бошқа пуллар закот учун сарфланадиган жойларга сарф этилмайди, унинг учун қарз ҳам олинмайди.

2. Байтулмолнинг жиҳод фарзини адо этилиши учун бўладиган чиқимлари ҳамда фақиру мискинларга қиладиган харажатлари каби ишларда молнинг бор-йўқлиги эътиборга олинмайди. Зеро, бу ишлар байтулмолда маблағ бор-йўқлигидан қатъий назар, сарфланиши лозим бўлган ҳақлардандир. Агар мол бор бўлса, дарҳол сарф қилинади. Йўқ бўлса ва сарфнинг кечиктирилишидан зарар хавфи бўлса, мусулмонлардан пул йиғилгунига қадар, давлат дарҳол қарз олади. Зарар хавфи бўлмаса فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ “Бойигунча кутиш” қоидаси татбиқ этилиб, сарф мол йиғилгунига қадар кечиктирилиб турилади. Йиғилганидан кейин ҳақдорларга берилади.

3. Байтулмолнинг бадал тарзида тўлайдиган харажатлари, яъни қўшинни таъминлаш, хизматчилар, қозилар, муаллимлар кабиларга ойлик бериш сингари хизмат эвазига пул беришда маблағ бор-йўқлигининг эътибори йўқ, улар мол бор бўлса ҳам, йўқ бўлса ҳам бажарилиши шарт бўлган мажбуриятлардир. Агар мол бор бўлса, дарҳол сарфланиши вожиб, йўқ бўлса, топиш давлатнинг бурчи.  Сарфнинг кечиктирилишидан зарар хавфи бўлса, мусулмонлардан пул йиғилгунига қадар давлат дарҳол қарз олади. Агар зарар хавфи бўлмаса, “бойигунча кутиш” қоидаси татбиқ этилиб, сарф пул йиғилгунига қадар кечиктирилади. Кейин ҳақдорларга берилади.

4. Байтулмолнинг бадалсиз манфаат ва қулайлик яратиш тарзидаги харажатлари, яъни йўл, сув, масжид-мадраса, шифохона каби зарур бўлган, бўлмаса уммат қийналиб қоладиган, муқобилига маблағ йиғиб олинмайдиган ишлар учун қиладиган чиқимларида молнинг бор-йўқлиги эътиборга олинмайди. Улар мол бўлса ҳам, бўлмаса ҳам бажарилиши шарт бўлган мажбуриятлардир. Байтулмолда мол бор бўлса, бу ишларга сарфланиши вожиб. Йўқ бўлса, унинг вожиблиги умматнинг гарданига тушади. Яъни уларнинг чиқимини қоплашга етарли мол умматдан йиғиб олинади. Чунки бу ишда молнинг бор-йўқлиги эътиборга олинмайди. Бор бўлса, сарфланиши вожиб, йўқ бўлса унинг фарзлиги мусулмонларнинг гарданига тушиб, улардан шу ишга етарли мол йиғиб олинади. Йиғиб олинганидан кейин унинг вожиблиги яна байтулмолнинг гарданига ўтади.

5. Байтулмолнинг бадалсиз ва қулайлик яратиш тарзидаги харажатлари. Фақат бу ишлар қилинмай қолса, умматга зарар етмайди. Яъни бир шифохона бўла туриб, иккинчи шифохонани очиш, бир йўл одамларга узоқлик қилганлиги учун янги бир йўл қуриш каби бўлмаслиги умматга зарар қилмайдиган ишларга қилинадиган харажатларда молнинг борлиги эътиборлидир.  Байтулмолда мол бўлса, бу ишларга сарфлаш вожиб, бўлмаса, унинг вожиблиги байтулмолдан соқит қилинади. Унинг учун мусулмонлардан пул йиғилмайди. Чунки бу иш аслида мусулмонларнинг гарданидаги вазифа эмас.

6. Байтулмолнинг қўққисдан мусулмонлар устига тушган очлик, тўфон, зилзила каби ҳодисаларга қиладиган харажатларида молнинг бор-йўқлиги эътиборга олинмайди. Улар мол бор бўлса ҳам, йўқ бўлса ҳам бажарилиши шарт бўлган мажбуриятдир. Агар мол бўлса, дарҳол сарфлаш вожиб. Бўлмаса унинг фарзлиги мусулмонларнинг гарданига тушади-да, дарҳол мусулмонлардан маблағ йиғиб олиниб, сарфлаш учун байтулмолга қўйилиши лозим. Йиғиб олингунига қадар сарфнинг кечиктирилишидан зарар хавфи туғилса, давлат дарҳол қарз олиб керакли жойга ишлатиши вожиб. Қарз кейинроқ мусулмонлардан йиғилган пул билан тўланади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

10.04.2019й.