بسم الله الرحمن الرحيم

ЕРЛАРГА ОИД ҲУКМЛАР

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Аввалги мақолаларимизда китобимизнинг Мулкка эга бўлиш сабаблари ва Мулкни тасарруф қилиш бўлимларининг мавзуларида айни масалаларга тааллуқли бўлган шаръий ҳукмлар билан таништирдик. Навбатдаги мақолаларимизда Ерга оид ҳукмлар бўлимининг мавзулари билан таништиришни бошлаймиз.

Ерга оид ҳукмлар 

Ернинг асли ва манфаати бор. Унинг асли ўзидир, манфаати эса экин экиш ва бошқа нарсаларда уни ишлатишдир. Ислом ерга эгалик қилишга худди унинг манфаатига эгалик қилишни мубоҳ қилгани каби ижозат берди ва ҳар бирига тегишли ҳукмларни баён этди. Агар ер уруш қилиб, куч ишлатиб фатҳ этилган диёрда бўлса, ернинг асли давлат мулки ҳисобланади ва Арабистон ярим оролидан ташқаридаги бундай ерлар хирожий ерлар ҳисобланади.

Агар бу ерлар сулҳ билан фатҳ этилган ва сулҳда ер мусулмонлар ихтиёрига ўтиб, бериладиган хирож эвазига аҳолисига қолдирилган бўлса, хирож бу ер учун абадий бўлиб қолади ҳамда то қиёматга қадар хирожий ер ҳисобланади, гарчи аҳолиси Исломни қабул қилганлиги ёки бошқа сабаблар билан ер мусулмонларга ўтса ҳам.

Агар сулҳда аҳолисига солинадиган хирож эвазига ер кофирларга қолдирилса, демак, бу хирож жизя ҳисобланиб, аҳолининг Исломга кириши ёки ер мусулмонларга сотилиши билан хирож соқит бўлади. Агар ерни кофирларга сотсалар хирож боқий қолади, соқит бўлмайди, чунки кофир хирож ва жизя аҳлидандир. Агар юртнинг аҳолиси Индонезия каби Исломга кирган бўлса ёки Арабистон ярим оролидаги ерлар бўлса, туб аҳолининг мулки бўлади ва улар ушрий ер ҳисобланади. Бунга сабаб, ер мол ўрнида бўлиб, урушда қўлга киритиладиган ўлжалардан биридир. У ҳалол бўлиб, байтулмолнинг мулки ҳисобланади. Ҳафс ибн Риёс Абу Зиъбдан, у эса Зуҳрийдан ривоят қилади:

قَبِلَ رَسُولُ اللهِ الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ الْبَحْرَيْنِ. قَالَ الزَّهْرِىُّ: فَمَنْ أَسْلَمَ مِنْهُمْ قَبِلَ إِسْلاَمَهُ، وَأَحْرَزَ لَهُ إِسْلاَمَهُ نَفْسَهُ وَمَالَهُ إِلاَّ الْأَرْضَ، فَإِنَّهَا فَىْءٌ لِلْمُسْلِمِينَ، مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ لَمْ يُسْلِمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ فِى مَنْعَةٍ

“Расулуллоҳ с.а.в. Баҳрайн мажусийларидан жизя қабул қилдилар. Зуҳрий яна деди: Улардан кимки мусулмон бўлса, унинг Исломи қабул қилинади ва Ислом сабабли жони ва молини сақлаб қолади, лекин ери бундан мустасно. Чунки у дастлаб, ўзини ҳимоя қила оладиган пайтида иймон келтирмагани учун мусулмонларнинг ўлжаси ҳисобланади”. 

Ер билан бошқа ўлжалар ўртасидаги фарқ шуки, бойликлар тақсимланади, тасарруф қилинади ва одамларга берилади. Ерлар эса ҳукман байтулмолнинг тасарруфи остида бўлади, лекин ер ўз аҳолисида қолдирилади, улар ердан фойдаланадилар. Ернинг асли тақсимланмай, байтулмолда қолдирилиши одамларнинг фойдаланишлари учун имкон яратади ҳамда фатҳ пайтида бўладими ёки ундан кейинми, мусулмонларнинг умумий ўлжаси эканлигини намоён қилади. Арабистон ярим оролидаги ерларнинг барчаси ушрийдир. Чунки Расулуллоҳ с.а.в. Маккани куч билан фатҳ қилдилар ва уни ўз аҳолисига қолдирдилар, у ерга хирож белгиламадилар, чунки ерга солинадиган хирож – жон бошига солинадиган жизя ўрнидадир. Араб ерларига хирож солинмагани каби, аҳолисига ҳам жизя солинмаган. Бунга сабаб шуки, юртга хирож солинишининг шарти – худди Ироқнинг чекка қишлоқларида бўлганидек – аҳолини ўз эътиқодлари ва ибодатларига қўйиб берилишидир. Араб мушрикларидан эса фақатгина Ислом қабул қилинди ёки қатл этилди. Аллоҳ дейди:

فَإِذَا انسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلاَةَ وَآتَوْا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ 

– “Бас, қачон уруш ҳаром қилинган ойлар тугагач, мушрикларни топган жойингизда ўлдиринг, (асир) олинг, қамал қилинг ва барча йўлларда уларни кузатиб туринг! Энди агар тавба қилсалар ва намозни тўкис адо қилишиб, закотни берсалар, уларнинг йўлларини тўсманг! (Яъни улар билан урушишни бас қилинг)”. (Тавба:5)

سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُوْلِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ

– “Яқинда сизлар куч-қувват эгалари бўлган бир қавм (билан жанг қилиш)га даъват этилурсизлар”. (Фатҳ.16)

Модомики, улардан жизя олинмаган экан, ерларига хирож ҳам солинмайди. Шунга кўра, Ислом куч билан ёки сулҳда ер мусулмонларники бўлади деган шарт билан фатҳ этган барча диёрлардаги ерларнинг асли давлат мулки бўлади ҳамда – Миср, Ироқ, Туркия каби Исломий умматнинг қўл остида қолган давлатлар бўладими ёки Испания, Қрим, Албания, Ҳиндистон, Югославия каби кофирларнинг қўл остига ўтиб қолган давлатлар бўладими бундан қатъий назар – хирожий ерлар ҳисобланади. Индонезия каби аҳолиси ўша ернинг ўзида Исломга кирган давлатлар ерлари ва Арабистон ярим оролидаги барча ерлар аҳолисининг мулки бўлиб, ушрий ерлар деб ҳисобланади.

Ернинг манфаати эса – хирожий ёки ушрий ер бўлишидан, давлат ажратиб берган ёки ўзаро алмаштирилган ёки ишлов берилиб, ўраб олинган бўлишидан қатъий назар – шахсий мулк ҳисобланади. Бу манфаат ерни тасарруф қилувчига айн (буюм)нинг эгасига тегишли ҳуқуқларни беради ва у манфаатни сотиш, совға қилиш ҳуқуқига эга, бу ер ундан меросхўрига ўтади. Чунки давлат шахсларга ушрий ёки хирожий ерлигидан қатъий назар ерларни бўлиб бериши мумкин.  Бироқ хирожий ерларни бўлиб бериш ернинг асл эгалигини байтулмолда қолдириб, унинг манфаатини инсонларга бериш деганидир. Аммо ушрий ерларни бўлиб бериш ернинг аслини ҳам, унинг манфаатини ҳам инсонларга мулк қилиб беришдир.

(давоми бор)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

16.12.2018