Марказий Осиё ва Хитой муносабатлари: Янги котибият, геосиёсий воқелик ва ечим

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистон Президенти томонидан “Марказий Осиё – Хитой” форматидаги ҳамкорликни мувофиқлаштирувчи доимий Котибиятни ташкил этиш бўйича имзоланган қонун минтақадаги сиёсий ва иқтисодий жараёнларни янги босқичга олиб чиққани айтилди. Расмий баёнотларга кўра, ушбу котибият 2023 йилдаги Сиань декларацияси доирасида эришилган келишувларни назорат қилиш ва инвестициявий лойиҳаларни мувофиқлаштириш билан шуғулланади. Ўзбекистон Ташқи ишлар вазирлиги ва Олий Мажлис вакиллари ушбу тузилмани “минтақавий интеграция ва иқтисодий барқарорликнинг янги босқичи” деб баҳолаб, унинг ёрдамида Хитой инвестицияларини манзилли йўналтириш имкони туғилишини таъкидламоқдалар. Бироқ мавжуд воқеликка объектив назар ташланса, бу жараёнлар замирида катта иқтисодий тафовут ва манфаатлар тўқнашуви ётгани намоён бўлади. Зеро, Хитой ва Марказий Осиё ўртасидаги алоқалар тенг ҳуқуқли шерик эмас, балки йирик иқтисодий гигантнинг ўз стратегик мақсадлари йўлидаги ҳаракатига асосланган. Хитой раҳбари Си Цзиньпин ушбу форматни “янги даврдаги умумий тақдирга эга бўлган ҳамжамият” деб атаса-да, амалда Хитой учун минтақа, биринчи навбатда, арзон хом ашё манбаи ва Европа сари йўналган хавфсиз транзит йўлагидир. Тадқиқотчиларнинг фикрича, бу каби котибиятлар Хитойга бешта тарқоқ давлатни ягона блок сифатида ўз назоратида ушлаб туриш имконини беради. Воқелик шуни кўрсатадики, асосий иқтисодий фойдани Хитой кўрмоқда, чунки минтақа давлатлари ҳали ҳам хом ашё экспорт қилувчи ва ташқи қарзга боғланган тараф бўлиб қолмоқда.

Бундай мураккаб шароитда, Марказий Осиё давлатлари ўз халқларининг манфаатини ҳимоя қилиш ва иқтисодий қарамликни камайтириш учун бир қатор аниқ ва амалга ошириш имконли бўлган ечимларни кун тартибига қўйишлари шарт. Биринчидан, Хитой инвестициялари эвазига фақат тайёр маҳсулот сотиб олиш эмас, балки “технологияларни мажбурий маҳаллийлаштириш” шартини киритиш керак. Ҳар бир йирик лойиҳа доирасида Марказий Осиёда илмий-тадқиқот марказларини очиш ва маҳаллий мутахассисларнинг ушбу технологияларни ўрганиши мажбурий банд қилиб қўйилиши лозим. Бу ечим минтақанинг Хитой технологияларига бўлган мутлақ қарамлиги муаммосини ҳал қилади ва маҳаллий муҳандислар қатламини шакллантириб, келажакда мустақил саноат юритиш имконини беради.

Иккинчидан, ижтимоий квоталар ва кадрлар тайёрлаш тизимини жорий этиш зарур, яъни лойиҳаларда камида 90 фоиз ишчи кучи маҳаллий аҳолидан бўлишини таъминлаш лозим. Бу минтақадаги энг оғриқли муаммо – ишсизликни камайтиради ва Хитойдан оммавий ишчи кучи кириб келиши натижасида юзага келиши мумкин бўлган кескинликларнинг олдини олади.

Учинчидан, табиий бойликларни шунчаки қазиб олиб чиқиб кетишга чек қўйиб, “хом ашёни қайта ишлаш мажбурияти”ни жорий этиш, яъни камида 2-3 босқичли қайта ишлаш корхоналарини айнан қазиб олинган ҳудуднинг ўзида қуриш шартини қўйиш лозим. Бу чора минтақанинг “арзон хом ашё базаси” бўлиб қолишига чек қўяди ва қўшимча қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқариш орқали иқтисодиётнинг ўсишини таъминлайди.

Тўртинчидан, Марказий Осиё давлатлари Хитой билан алоҳида-алоҳида эмас, балки ягона “Минтақавий Иқтисодий Кенгаш” орқали музокара олиб боришлари зарур. Бу Хитойнинг минтақа давлатларини бир-бирига қарши қўйиб, ўз шартларини ўтказиш сиёсатини ишдан чиқаради ва музокараларда минтақанинг позициясини кескин кучайтиради. Ушбу ечимларни амалга ошириш учун давлатлардан мустаҳкам сиёсий ирода ва бўлинишдан воз кечиб, ягона иқтисодий позицияда туриш талаб этилади.

Бироқ юқоридаги чоралар фақатгина бугунги ожизлик ва бўлиниш шароитида зарарни камайтиришга қаратилган вақтинчалик ечимлардир. Масаланинг асл ва туб ечими Ислом низомидадир. Исломий давлат тиклангач, Хитой билан муносабатлар тубдан ўзгаради. Биринчи навбатда, шуни таъкидлаш лозимки, Хитой мусулмонларга нисбатан ашаддий душманлик қилаётган, Шарқий Туркистондаги миллионлаб диндошларимизни зулм остида тутиб, Ислом шиорларига қарши уруш очаётган давлатдир. Ислом бундай тажовузкор кучларга иқтисодий боғланиб қолишни ёки уларга мусулмонларнинг ресурслари устидан ҳукмронлик қилиш имконини беришни қатъиян ман қилади. Ислом мусулмон ўлкаларининг ягона давлат остида бирлашишини тақозо этади. Буюк Ислом давлати тикланганида, Марказий Осиё Хитойнинг Шарқий Туркистондаги зулмини тўхтатиш ва саноат технологияларини эгаллаш учун стратегик майдон сифатида фойдаланилади. Исломда мусулмонларнинг ўз оғир саноатини қуриши ва ҳарбий қудратини юксалтириши фарз амал ҳисоблангани сабабли, давлат ресурслари четдан тайёр маҳсулот сотиб олишга эмас, балки мустақил саноат пойдеворини яратишга сафарбар қилинади. Ислом судхўрликка асосланган ташқи қарзларни ҳаром қилиш орқали давлатни мустамлакачилик тузоғига тушишга йўл бермайди ва табиий бойликларни умматнинг мулки сифатида фақат халқ манфаати учун ишлатишни вожиб қилади. Демак, нажот бегоналарнинг котибиятлари орқали келадиган инвестицияларда эмас, балки Хитой каби душманларнинг макрини англаш ва Ислом байроғи остида бирлашиб, ўз тақдирини ўз қўлига олишдадир. Аллоҳ таоло айтади:

وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا

– “Аллоҳ ҳеч қачон кофирлар учун мўминлар устидан йўл (ҳукмронлик) бермас”.  (Нисо:141)

Салоҳиддин

17.01.2026й