Остонадаги “Марказий Осиё – Хитой” саммити
Остонадаги “Марказий Осиё – Хитой” саммити
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
2025 йил 17 июн куни Остона шаҳрида ўтган “Марказий Осиё – Хитой” иккинчи саммити расман иқтисодий ҳамкорлик ва минтақавий барқарорликка бағишланган бўлди. Аммо бу анжуман – расмий баёнотлардан ташқарида, халқаро таъсир учун олиб борилаётган яширин курашнинг навбатдаги босқичи сифатида ҳам намоён бўлди. (qalampir.uz)
Хитой Халқ Республикаси Раиси Си Цзиньпин ҳамда Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон раҳбарлари қатнашган бу саммит, расмий баёнотларга кўра, “доимий дўстлик ва яхши қўшничилик” шиори остида ўтказилди. Лекин қўл қўйилган шартномалар ва қабул қилинган қарорлар унинг ортида катта геосиёсий ниятлар ётганини кўрсатади.
Саммит якунларида қуйидаги асосий ҳужжатлар имзоланди:
Абадий яхши қўшничилик, дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисидаги шартнома;
Остона декларацияси;
Минерал ресурслар, логистика, божхона, маданият ва инфратузилма соҳаларида 10 дан зиёд меморандум.
Булардан ташқари, “Яшил минераллар соҳасида сармоявий ҳамкорлик”, “Хитой–Марказий Осиё–Европа темирйўли, “тўсиқсиз савдо” каби муҳим келишувлар минтақа келажагини белгилайдиган йўналишлар экани билдирилди.
Хитой таъсирининг механизми: Бир камар – бир йўл
Хитойнинг “Бир камар – бир йўл” ташаббуси жаҳондаги энг кенг қамровли инфратузилмавий стратегиялардан бири. Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темирйўли эса ушбу лойиҳанинг асосий бўғини сифатида кўрилмоқда. Бу темирйўл орқали Хитой товарлари Марказий Осиё орқали Европа, Эрон ва Туркияга йўналтирилади.
Ушбу лойиҳа нафақат иқтисодий, балки сиёсий маъно ҳам касб этади. Жанубий йўлларда устунликка эга бўлиш Хитойга геосиёсий рақобатда устун туриш имконини беради. Марказий Осиё эса бу йўлда “транзит ҳудуд”дан кўра, таъсир остидаги ҳудудга айланиш хавфи остида қолмоқда.
“Яшил минераллар” ва табиий ресурслар: Хитой нима қидиряпти?
2023 йилдан бери Хитой “critical minerals” – яъни стратегик аҳамиятга эга бўлган элементларга бўлган эҳтиёжини очиқ баён қилмоқда. Уран, литий, мис ва кобальт каби ресурслар замонавий технология ва энергия соҳалари учун жуда муҳим. Хитой бу манбаларни Африкадан тортиб, Жанубий Америкагача жадаллик билан қидирмоқда.
Марказий Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда литий, уран ва мис каби бойликлар мавжуд. Масалан, Зарафшонда уран захиралари, Наманганда мис ва кобальт қазиб олинади. Хитой бу захираларга “ҳамкорлик” ниқоби орқали инвестиция киритиш ва техник ёрдам кўрсатиш воситасида таъсир ўрнатмоқда.
Саммит доирасидаги яна бир муҳим янгилик – Ўзбекистон ва Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ) ўртасидаги музокаралар якунланиши бўлди. Бу расмий баёнотларда халқаро иқтисодий тизимга қадам, деб кўрсатилса-да, аслида ЖСТ Ғарб, айниқса Американинг иқтисодий таъсирини амалга оширишдаги асосий воситаларидан бири ҳисобланади. Ташкилот қоидалари кўпроқ йирик трансмиллий корпорациялар манфаатига йўналтирилган бўлиб, улар мамлакатнинг ички ишлаб чиқарувини ҳимоя қилиш, қишлоқ хўжалиги ва бозор сиёсатида мустақил қарорлар қабул қилиш имкониятларини чеклайди. Аъзолик натижасида бозор очилади, лекин бундай очиқликдан кўпроқ ким фойда кўради – бу эса алоҳида таҳлил талаб қиладиган масаладир.
Россия Марказий Осиёдаги таъсирини сўнгги йилларда Хитойга бой бермоқда. Украина уруши, Ғарб санкциялари ва изоляция МОни Хитойга сезиларли даражада яқинлаштирди. Хитой бу вазиятдан унумли фойдаланиб, минтақадаги вакуумни тўлдиришга жадал ҳаракат қилмоқда. Россия минтақадаги анъанавий иттифоқчилик ролидан воз кечмаган бўлса-да, Хитойнинг баъзи ташаббусларига қарши чиқмаётгани ва айрим лойиҳаларда қатнашмаётгани алоҳида аҳамиятга моликдир.
Тарих гувоҳлик берадики, ташқи таъсирлардан қутула олмаган юртлар сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан энг оғир жароҳатларни олган. Бугун ҳам Ўзбекистон халқаро майдонда таъсир ўтказувчи эмас, балки Хитой, Ғарб ва Россия ўртасидаги геосиёсий курашда манфаат доирасига айланмоқда. Бу ҳолат тасодиф эмас. Расулуллоҳ ﷺ бундай ҳолатлар ҳақида асрлар олдин огоҳлантирганлар: “Яқин орада халқлар сизнинг устингизга косадаги таомга ташланган каби ташланадилар”. (Абу Довуд).
У зотнинг бу сўзлари фақат ҳарбий юришларга эмас, иқтисодий, сиёсий ва мафкуравий таъсир шаклларига ҳам тааллуқлидир. Бугунги геосиёсий жараёнлар эса айнан шу ҳадиснинг амалий тасдиқидир.
Ҳақиқий сиёсий мустақиллик фақат байроқ ва герб эмас. У иқтисодий сиёсатни ўз йўлида юритиш, мафкуравий танловда босимсиз қарор қабул қилиш, ресурслар устида сиёсат юргизиш каби мазмунга эга бўлган ҳаракатдир. Аммо бу жиҳатлар бўйича тўлиқ мустақиллик ҳали таъминлангани йўқ.
Ўзбекистон ўз сиёсий ўйинини ўзи бошқарадиган шахматчига айланмоғи лозим. Чунки таъсир доирасида ҳаракатланаётган дона эмас, балки ўйин қоидаларини белгилайдиган қудратга эга бўлиш билан таъсир ўтказувчи давлатга айланиш мумкин.
Бу мақсадга эришишнинг ягона ва ҳақиқий ечими бор, у ҳам бўлса, мусулмонлар юртлари бирлашган ҳолда Исломий давлат – Халифаликни тиклашдир. Чунки Ўзбекистон умматнинг ажралмас бир бўлаги. Унинг тараққиёти, таъсири ва тинчлиги уммат билан чамбарчас боғлиқдир.
Агар мусулмонлар юртлари, жумладан, Марказий Осиё минтақаси ҳам алоҳида-алоҳида ҳолида қолиб кетаверадиган бўлса, улар ўз бойликлари, ресурслари ва ақлий салоҳияти билан глобал таъсирларга қарши тура олмайди. Лекин сиёсий, иқтисодий ва ҳарбий жиҳатдан бирлашган тақдирда – яъни Халифалик соясида ягона давлатга айланганда – бу минтақа таъсирланувчи эмас, балки таъсир ўтказувчи кучга айланади. Бу кун эса яқин, иншаАллоҳ! Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло шундай дейди:
وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ
– “Ўша кунда мўминлар Аллоҳнинг нусрати сабабли шодланурлар. (Аллоҳ) Ўзи хоҳлаган кишига нусрат берур. У қудрат ва раҳм-шафқат эгасидир”. (Рум:3-4)
Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Салоҳиддин
21.06.2025й
