Европа-Хитойнинг 25-саммити: уларнинг ўртасидаги келишмовчиликлар ҳал бўлдими?
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Европа-Хитойнинг 25-саммити: уларнинг ўртасидаги келишмовчиликлар ҳал бўлдими?
Устоз Асъад Мансур
2025 йил 24 июл куни Пекин шаҳрида икки томонлама муносабатларнинг 50 йиллиги муносабати билан Европа-Хитой саммити бўлиб ўтди. Хитой раҳбари Си саммитни очиб берар экан, Европа етакчиларига мурожаат қилиб қуйидагиларни таъкидлади: «Хитой Европа дуч келаётган муаммоларнинг манбаи эмас. Хитой ва Европа Иттифоқи ўртасида ҳеч қандай манфаатлар тўқнашуви ёки фундаментал геосиёсий ихтилофлар мавжуд эмас». Бу баёнот икки томон ўртасида чуқур келишмовчиликлар борлигидан далолат беради. Шу сабабли у Европа етакчиларини ўзаро ҳамфикрликка чорлаб, шундай деди: «Халқаро вазият қанчалик жиддий ва мураккаб бўлмасин, Хитой ва Европа етакчилари учун алоқаларни фаоллаштириш, ўзаро ишончни мустаҳкамлаш ва ҳамкорликни чуқурлаштириш шунчалик муҳимдир. Бу узоқни кўра билиш ва садоқатни намоён қилишни, шунингдек, халқлар орзу-умидларига жавоб берадиган ҳамда тарих синовларига дош берадиган тўғри стратегик танловни қабул қилишни талаб этади».
Саммитда иштирок этган Европа етакчилари Хитой билан мавжуд келишмовчиликларни очиқ баён этдилар. Европа комиссияси раисаси Урсула фон дер Ляйен қуйидагиларни таъкидлади: «Энг муҳими, Хитой ҳам, Европа ҳам бир-бирининг ташвишларини тан олиши ва аниқ ечимлар таклиф қилиши лозим… Ҳамкорлигимиз чуқурлашган сари, мувозанатсизликлар ҳам ортди… Асосий вазифа эса икки томонлама муносабатларда мувозанатни тиклашдан иборат». Европа Кенгаши раиси Антонио Кошта эса шундай деди: «Европа Иттифоқи савдо ва иқтисодий масалаларда сезиларли илгарилашни кўришни истайди».
Томонлар ўртасидаги чуқур келишмовчиликлар мазкур саммитда ҳал этилмади. Хитойнинг кутилмаганда саммит муддатини икки кундан бир кунга қисқартириши ҳам бу ҳолатни тасдиқлайди. Шунингдек, Си Цзинпин Европанинг саммитни Брюсселда ўтказиш ва у ерга ташриф буюриш таклифини олдиндан рад этди. Натижада Европа унинг талабига бўйсуниб, саммитни Пекинда ўтказишга розилик берди. Бу эса Европанинг Хитой билан муносабатларни яхшилашга қанчалик муҳтожлигини кўрсатади. Шу билан бирга, Си Цзинпин жорий йил май ойида иккинчи жаҳон урушида Россия эришган ғалаба байрамида иштирок этиш учун у ерга борди. Бу орқали у Украинадаги уруш масаласида Россия томонини қўллаб-қувватлаши ҳақида очиқ ишора берди. Хитой ташқи ишлар вазири Ван И ҳам саммитга тайёргарлик жараёнида, 2025 йил 3 июл куни Брюсселда Европа Иттифоқининг ташқи ишлар ва хавфсизлик сиёсати бўйича олий вакили Кая Каллас билан учрашуви чоғида бу ҳақда очиқчасига бундай деди: «Хитой Украинадаги урушда Россиянинг ютқазишини истамайди».
Россиянинг урушда ғалаба қозониши Хитойнинг Ғарбга нисбатан позициясини мустаҳкамлайди ва уни Тайванни қўшиб олишга ундайди. Бироқ Россиянинг ғалаба қозониши Европа учун тақдирий масала ҳисобланади. Чунки Москва ҳозир Украина шарқини босиб олиш билан таҳдид қилмоқда. Агар у ғалаба қозонса, кейинчалик ўз назоратидаги Калининградни ўраб турган Болтиқбўйи давлатларига ва шундан сўнг ўз стратегияси доирасида Полшага кўз тикиши мумкин. Президент Путин Берлин девори қулаши ва Шарқий Европадан чиқиб кетишга Россиянинг рози бўлиши Америка найранги ҳамда тарихий хато бўлганини тан олди. Совет Иттифоқи раҳбари Сталин таъкидлаганидек, «Польша Ғарб олдидаги биринчи мудофаа чизиғидир».
Америка ўз малайи Зеленский орқали Россияни 2022 йилда Украинага бостириб киришга қўзғаш орқали алангалатган Украина уруши Россия ва Европа ўртасида келишмовчиликни келтириб чиқарди, уларнинг кучларини сўндирди ҳамда ўзаро яқинлашуви ва бир-бирини қўллаб-қувватлашига путур етказди. Шу билан бирга, мазкур уруш Россия ва Хитой муносабатларига ҳам салбий таъсир кўрсатди.
Хитойнинг Европа Иттифоқидаги элчиси Цай Жунь Европага мурожаат қилиб шундай деди: «Ҳамкорлик учун шерик, иқтисодий рақобатчи ва тизимли рақибдир. Бу яшил, сариқ ва қизил чироқлари ёниб турадиган светофорга ўхшайди. У фақат ҳаракатни тартибга солибгина қолмай, балки қийинчилик ва тўсиқларни ҳам келтириб чиқаради». Хитой яхши англайдики, Европа билан шериклик муносабатлари мавжуд бўлса-да, улар ўртасида рақобат ва ҳатто душманлик ҳам мавжуд. Шу боис Пекин Европага нисбатан доимо эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлади.
Америка Европа экспортига қўшимча бож тўловлари жорий этгани ва унинг иқтисодиёти учун ҳаётий аҳамиятга эга бўлган таъминот занжирларини издан чиқаргани ортидан АҚШ билан иқтисодий муносабатлар кескинлашди. Шу шароитда Европа Хитой билан савдо алоқаларини мустаҳкамлашга жиддий эҳтиёж сезмоқда.
Хитой Европа Иттифоқи учун энг йирик импорт манбаи ҳамда экспорт ва компаниялари учун учинчи йирик бозор ҳисобланади. Шунингдек, у ноёб металлар ва батареяларнинг 43,8 фоизини, қуёш панелларининг 97 фоизини, дорилар учун фаол моддалар ҳамда бошқа кўплаб маҳсулотларни етказиб берувчи муҳим манба ҳисобланади. Шу тариқа, Хитой Европа саноатининг асосий пойдеворларига кучли таъсир кўрсатади.
Франциянинг Le Monde газетаси 2025 йил 26 июлда ёзганидек «АҚШнинг божхона сиёсатидаги қаттиқ чора-тадбирлар шароитида Европа чиқиш йўлини изламоқда. АҚШ Европанинг Хитойга қарши бир сафда туришини кутмоқда. Аммо Европа Иттифоқига аъзо айрим давлатлар, хусусан, Хитой билан савдо алоқаларига катта аҳамият берадиган Германиянинг позицияси Вашингтонни қониқтирмайди ва у Хитой билан адоватга киришишдан бош тортмоқда». Шу боис, АҚШнинг асосий мақсади – Европа ва Хитой ўртасида низо уруғини сепиб, уларни рақобатчи икки куч сифатида заифлаштиришдан иборатдир.
Газета шундай деб ёзди: «Саммит Хитой қудрати ҳамда у билан қария қитъа ўртасида савдо ва дипломатия соҳаларида мавжуд бўлган чуқур ихтилофлар кўламини очиб берди. Балки фон дер Ляйен ташрифи чоғида «Хитойда шаклланаётган янги бир дунёни – асосан электр ёки гибрид автомобиллар, янги савдо маркалари ва тенгсиз ҳолатга айланган саноат тажрибасини» кўз билан кўргандир». Фон дер Ляйеннинг ўзи ҳам тан олганидек «Мунтазам алоқалар очиқ-ойдин бир бурилиш нуқтасига келиб тақалди. Аммо Европа Иттифоқининг бу муаммоларни ҳал қилишга қодир эканини кўрсатадиган ҳатто бирор-бир дастлабки ишора ҳам йўқ».
Газета қўшимча қилди: «Саммит карлар мулоқотига айланди. Ҳатто келишилиши зарур бўлган иқлим масаласида ҳам бир тўхтамга келинмади. Қўшма баёнот матнини тайёрлаш катта уринишлар талаб этди, чунки ихтилофлар очиқ ва равшан кўриниб турарди. Савдо соҳасида эса Европа билан Хитой ўртасидаги савдо тафовутлари ўн йил ичида икки бараварга ошиб, бир йилда 300 миллиард евродан ошиб кетди. Бу эса давлат ёрдами ва протекционистик чоралар туфайли вужудга келган адолатсиз рақобатни кучайтирар экан, Европа саноати ва иш ўринларига жиддий таҳдид солмоқда».
Шундай қилиб, Европа Хитой билан келишишга беҳуда уринишлар қилмоқда, бу орқали емирилган иқтисодиётини тиклаш ва Америка қўзғатган савдо урушига қарши тура олишни мақсад қилмоқда. Чунки Америка Европани ўз рақобатчиси деб ҳисоблайди. Шу муносабат билан унинг президенти Трамп 2025 йил 27 феврал куни шундай деган эди: «Европа Иттифоқи Американи алдаш мақсадида тузилган… улар яхши иш қилишди. Бу менинг президентлигим даврида дарҳол тўхтайди». Шунингдек, 2025 йил 11 июлда Урсула фон дер Ляйенга йўллаган мактубида «Европа Иттифоқининг божхона ва божхонадан ташқари сиёсатлари ҳамда савдо тўсиқлари»дан шикоят қилди.
Европа оғир аҳволга йўлиқди ва бу аҳволдан чиқиш унга қийин бўлмоқда. Чунки унинг иттифоқдоши ҳисобланган АҚШ Европа Иттифоқини парчалаш учун сиёсий уруш билан бирга қаттиқ иқтисодий уруш ҳам олиб бормоқда. Бундан ташқари, Украинадаги уруш унинг куч ва имкониятларини сўриб, батамом тугатмоқда. Шу сабабли, Европа Хитойдан на ҳақиқий иттифоқчи, на у билан тинч, эркин ва осойишта муносабат ўрнатиш мумкин бўлган бетараф кучни топа олмаяпти.
Европа Парламентининг Хитой бўйича делегацияси раҳбари Инжин Эроғлу бу ҳолатни қуйидагича таърифлади: «Хитой ва Европа Иттифоқи ўртасидаги нозик ишонч янада паст даражага тушди. Бу стратегик ишончсизлик муҳитида, музлаб қолиш ҳолати юзага келмаган бўлса-да, кескин таранглик ҳукм сурмоқда».
Хитой Европанинг заиф жиҳатларини яхши англайди. Шу боис унга нисбатан қаттиқ туриб, мустаҳкам позицияда қолишга ҳаракат қилади ва савдо танқислиги масаласида ҳеч қандай муомала ёки ён беришга рози бўлмайди. Европа эса Россияни йўқотди, чунки ундан катта фойда кўриб келар эди. Шунинг учун унинг аҳволи тобора оғирлашмоқда ва ечим топа олмаяпти. Европа ички кучларидан фойдаланишга уринмоқда. Франция, Германия ва Британия каби асосий Европа қудратлари ҳамкорликда ҳаракат қилишга интилмоқда. Бироқ бу муаммоларнинг барчасини яқин вақт ичида ҳал қилиш жуда мушкул.
Шундай қилиб, Шарқ ва Ғарбдаги ёвуз кучлар нажоткор излаётган инсониятни янада кўпроқ азоб-уқубатларга гирифтор қилиш учун ўзаро курашмоқда. Улар ушбу нажоткорнинг, яъни Пайғамбарлик минҳожи асосидаги рошид Халифалик давлатида гавдаланадиган Исломнинг ғолиб бўлишига тўсқинлик қилиш учун тил бириктиришмоқда.
Роя газетасининг 2025 йил 6 август, чоршанба кунги 559-сонидан
