Глобал саҳнада кучлар ўйини: Аляска музокараларидан Тянцзинь саммитигача
Глобал саҳнада кучлар ўйини: Аляска музокараларидан Тянцзинь саммитигача
بسم الله الرحمن الرحيم
31 август – 1 сентябр кунлари Тянцзиньда ШҲТ саммити ўтади. Бу сафар Си Цзиньпин саммитни фақат хавфсизлик ёки минтақавий масалалар эмас, балки глобал геосиёсий рақобат контекстида йўналтирмоқда.
Хитой Ташқи ишлар вазирлиги вакили Хуа Чу қуйидагича деди: “ШҲТ янги турдаги халқаро муносабатларни қуришда муҳим куч. Бу саммит тарихдаги энг йириги бўлади”.
Си Цзиньпин “Глобал Жанубнинг бирдамлигини” ва Американинг жаҳон тартиботига муқобилни кўрсатиш ниятида.
Иштирокчилар орасида Россия президенти Владимир Путин, Ҳиндистон бош вазири Нарендра Моди, Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев ва Марказий Осиё, Яқин Шарқ, Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиёнинг бошқа етакчилари бор.
Глобал саҳнада кучлар қайта тақсимланмоқда. Жаҳондаги катта геосиёсий ўйинлар бир вақтнинг ўзида икки йўналишда – Ғарб ва Шарқ йўналишида кечмоқда. Вашингтон Москва билан муносабатлари асносида Украина уруши келажагининг муҳокамаси ва Россия-Хитой коалициясини парчалаш сари қадам қўяётган бўлса, Пекин жаҳон саҳнасида ўзини кўрсатишга киришиб, ШҲТ орқали Глобал Жанубда лидерлик даъвосини намойиш этмоқда.
1991 йилда Совет Иттифоқи қулаши билан Россиянинг халқаро майдондаги “гигант” сифатидаги нуфузи ҳам тарих саҳнасидан йўқолди. АҚШ эса глобал етакчиликни мутлақ ўзига олиб, собиқ совет республикаларини ўз таъсир доирасига тортишга киришди. Владимир Путин ҳокимиятга келгач, йирик давлат мақомини қайта тиклашга ҳаракат қилди. Бироқ Ғарбнинг қаттиқ қарши туриши бу орзуларни чегарадан чиқармади.
2022 йилдаги Украина уруши икки давлат мақсадларининг тўқнашувини намоён қилди. Кремл куч ишлатиш орқали геосиёсий майдонга қайтишни кўзлади, Вашингтон эса Киев орқали Москва иқтисодиёти ва армиясини заифлаштиришга киришди. Натижа эса, узоқ куттирмади…
Трамп ҳокимиятга келгач, ташқи сиёсат “компаси”ни Хитойга қаратган бўлса-да, Аляскадаги Трамп ва Путин ўртасидаги учрашув тенглар учрашуви бўлмади, балки АҚШ талаблари ва таҳдидлари остида кечди. Бу учрашув Кремл заиф ҳолатда эканини очиқ кўрсатди. Саммитда асосий масала Украина уруши бўлди: Москва келгусида Украинага агрессия қилмаслик мажбуриятини олди, Вашингтон эса босқичма-босқич ҳарбий ёрдамни қисқартиришни таклиф қилди. Аммо ҳудудий масалалар ечимсиз қолди. Трамп АҚШ-Россия ўртасидаги музокараларга Хитойни ҳам жалб қилиш орқали Россия-Хитой коалициясини парчалашга ҳаракат қилмоқда.
Пекин эса, бунга жавобан Глобал Жанубнинг АҚШ бошчилигидаги тартибга альтернатив кучи борлигини кўрсатишни мақсад қилган ШҲТ саммитида Россияга дипломатик имкониятни тақдим қилмоқда.
“Тарихдаги энг йирик” деб баҳоланаётган бу саммитнинг самарадорлиги чекланган бўлса-да, Карнеги таҳлил марказининг фикрича, “фақат рамзий жиҳатдан аҳамияти улкан, чунки аъзолар ўртасидаги зиддиятлар (Ҳиндистон–Покистон, Хитой–Ҳиндистон) катта тўсиқ бўлиб турибди”.
Бироқ Ҳиндистон Бош вазири Нарендра Модининг саммитдаги иштироки – унинг сўнгги етти йилдаги илк Хитой ташрифи ҳисобланади. Бу ташриф икки давлат ўртасида 2020 йилдаги чегара тўқнашувидан кейинги муносабатларни юмшатишда муҳим қадам сифатида баҳоланмоқда.
Сўнгги пайтларда ташқи сиёсатда баланс сиёсатини кучайтириб, тобора Ғарбга юзланаётган ўзбек ҳукуматининг саммитдаги иштироки эса, глобал саҳнадаги геосиёсий кучлар ўйинида:
1. Иқтисодий танлов: Хитой инвестициясига қарам бўлиб қолмасдан, Ғарб сармояси билан мувозанатни сақлаш.
2. Хавфсизлик: Россия таъсиридан чиқиб кетмасдан, АҚШ ва Хитой рақобатида хавфсизлик сиёсати юритиш.
3. Стратегик танлов: Ғарбнинг сиёсий талаблари ва Хитойнинг иқтисодий босими орасида қарор қабул қилиш.
4. Транзит: Халқаро транзит йўллар учун курашда кимнинг манфаатини биринчи ўринга қўйиш?
каби бир қанча синовли вазиятларга дучор қилади ҳамда муносабатларда эҳтиёткорликни талаб этади.
Бундай вазиятларда, ўзбек ҳукумати танлаган “кўпвекторли” сиёсати катта сиёсий хатарларни юзага келтириши мумкин. Чунки, бу сиёсат – чорраҳада туриб, бир вақтнинг ўзида тўрт йўлдан келган машиналарга йўл беришга ўхшайди. Бундай ҳаракат исталган пайтда автоҳалокатга олиб келади. Бироқ ҳар қандай вазиятдан Умматнинг туб манфаатларини қўлга киритган ҳолда муваффақиятли чиқишнинг ягона йўли бор. У ҳам бўлса, Исломни тузум сифатида татбиқ қиладиган Рошид Халифалик давлатини барпо қилишдир. Чунки ушбу давлат сиёсати уммат ишлари ва манфаатлари ҳақида ғамхўрлик қилишдан иборат бўлиб, у мамлакат ичида ҳам, ташқарисида ҳам амалга оширилади. У давлат ва уммат томонидан бажарилади. Давлат бу сиёсатни бевосита амалий шаклда олиб боради, уммат эса давлатдан ушбу сиёсат юзасидан ҳисобот талаб қилади.
Халифалик билан иқтисодий, савдо, маданий ва қўшничилик шартномаларини тузган давлатлар билан муносабатлар ушбу шартномалар асосида юритилади. Агар шартномада қайд этилган бўлса, Халифалик фуқаролари ҳам худди шундай имкониятларга эга бўлиши шарти билан, уларнинг фуқаролари хорижий паспортсиз фақат шахсий гувоҳнома билан Халифаликка киришлари мумкин.
Халифалик билан шартнома тузмаган ва амалда Англия, Америка ва Франция каби империалистик давлатлар, шунингдек, Исломий давлатга нисбатан ёвуз режалар тузувчи Россия каби давлатлар мусулмонлар билан уруш ҳолатида деб ҳисобланади. Бундай давлатларга нисбатан барча эҳтиёт чоралари кўрилиши керак ва улар билан ҳеч қандай дипломатик алоқалар ўрнатиш мумкин эмас. Уларнинг фуқаролари Халифаликка фақат хорижий паспорт ва алоҳида сафар учун расмийлаштирилган виза билан кириши мумкин.
Халифалик давлатига Исломга асосланмаган ёки ўз фаолиятини ғайриисломий қонунлар ижросига асослаган ҳар қандай ташкилотларга аъзо бўлиш тақиқланади. Бундай ташкилотлар қаторига Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Халқаро валюта фонди, Жаҳон банки, ШҲТ, ЕОИҲ каби халқаро ва минтақавий ташкилотлар киради.
Бу Халифалик давлатининг ташқи сиёсатидир. У ҳеч қачон ўзгармайди ва давлат раҳбари ким бўлишидан қатъий назар, унга боғлиқ эмас. У Пайғамбар ﷺ томонидан Мадинада Ислом давлати ташкил этилган пайтдан бошлаб, то Усмонийлар давлати йиқилгунга қадар шу ҳолича қолган.
Иззатуллоҳ
31.08.2025й
