بسم الله الرحمن الرحيم

Исломий Халифалик ва унинг машҳур Олтин асри

Бутун дунё бўйлаб исломий Халифаликка даъват кундан кунга тезлашиб бормоқда. Мусулмонлар Шимолий Африкадан Узоқ Шарққача,  Европадан то Марказий Осиёгача Халифаликни қайта тиклаш учун тинимсиз фаолият олиб бормоқдалар. Ҳатто буни ғарб мустамлакачилари ва уларнинг Ислом оламини ноқонуний бошқараётган малай ҳокимлари ҳам тан олмоқдалар.

2006 йил 5 сентябрда америка ҳарбий офицерлари ва дипломатлари олдида чиқиш қилган Жорж Буш ўз нутқида келажакда тикланадиган Халифаликни ХХI асрда қандай кўринишда бўлишини тасвирлаб, халқаро ҳамжамиятни адаштиришга уринди. Буш сийқаси чиққан “терроризмга қарши кураш” да ғарб давлатлари қўлловига эга бўлишга ҳаракат қилмоқда, шунинг учун унинг нутқи заҳарли ташвиқот ва ёлғонларга тўла эканлиги ажабланарли эмас. Папа Урбан II каби салибчи аждодлари йўлидан борар экан, Буш Халифаликни тиклаш билан аввалги сиёсий мавқеига қайтишга интилаётган мусулмонларни нимани хоҳлаётганини қуйидагича таърифлади: “Яқин Шарқда улар Халифалик деб атаётган нафратга асосланган мафкура билан бошқариладиган сиёсий утопияни зўрлик билан ўрнатиш… Бу Халифалик Европадан Шимолий Африкагача, Яқин Шарқдан Жанубий Шарқий Осиёгача чўзилган мусулмонларнинг аввалги ва ҳозирги ерларини қамраб олувчи тоталитар Ислом империяси бўлади”.

Буш айтган “тоталитар ипмерия” аслида дунёни барча машҳур соҳаларда янги босқичга олиб чиққан етакчи маданият бўлган эди. Ушбу мақолада, одатда Олтин аср дейиладиган Аббосийлар бошқарувининг бошланғич даврида Халифалик эришган буюк ютуқларнинг баъзилари ҳақида сўз юритилади. Мақоланинг ҳажми чекланганлиги сабабли, у тематик ёндашувга асосланади, шунинг учун унда қуйидаги жиҳатлар кўриб чиқилади: шаҳарлардаги ҳаёт тарзи; иқтисод, савдо ва ишлаб чиқариш; таълим, илм-фан ва ақлий юксалиш; ғайримусулмонлар ҳаёти ва даъват, шунингдек сиёсат ва бошқарув.

Халифалик шаҳарларидаги ҳаёт

Аббосийлар даврида шаҳарлар ва инфратузилмалар, жумладан бозорлар, савдо марказлари, йўллар ва сув таъминоти тизимларини қуриш даври бошланди, чунки кўп сонли одамлар гуллаб яшнаётган шаҳар марказларида қўним топган эдилар. IX ва X асрларда кўп саёҳат қиладиган одам Ислом оламини дунёнинг бошқа жойларидан фарқлай олар эди. Бу фарқ Халифаликда қурилган бинолар ва ажойиб архитектура ҳисобига бўлди. Бу Ислом Испаниясида бўладими ёки Ироқдами, шундай умумий архитекторлик хусусиятлари пайдо бўлдики, уни ҳар қандай кузатувчи хатосиз таниб олар эди.
Искандария, Қуддус, Дамашқ, Ҳалаб шаҳарлари, шунингдек Самарқанд  каби кўплаб шарқий шаҳарларга Ислом келишидан аввал асос солинган эди. Шунга қарамасдан, Исломнинг фикрий қуввати ва ҳазорати туфайли бу шаҳарлар аҳолиси Исломга қаршилик қилишмади ҳамда тез орада унинг қадриятлари ва ҳазоратини қабул қилдилар. Мэтью Гордоннинг ёзишича: “Бошида араб армиялари бу шаҳарларни четлаб ўтдилар, лекин маълум вақт ўтиб араблар интеграцияси ҳамда туб аҳолини Ислом ва араб маданиятини қабул қилиши кўҳна шаҳарларни ўзгартириб юборди”.
Бағдод билан боғлиқ ажойиб ҳикоя. Милодий 762 йилда Аббосий халифа Мансур томонидан қурилган бу шаҳар Аббосий ҳукмдорлар уйига айланди ва Мадинат ас-Салом (Дунё шаҳри) номи билан машҳур бўлди. X асрга келиб у Ислом оламидаги “асосий тижорат ва маданият” марказига айланди. Ўша вақтда Аббосий Халифалик давридаги Бағдод шаҳри Лондон, Нью-Йорк каби замонавий шаҳарлар каби дунёвий аҳамиятга эга шаҳар бўлган эди.
Таниқли мусулмон тарихчиси Муҳаммад Табарий ўзининг “Тарих” китобида келтиришича, Халифа Мансур Халифалик пойтахтини Бағдодда қуришга қарор қилиб, шахсан ўзи биринчи ғиштни қўяр экан шундай деган: “Аллоҳ номи ила ва Унга ҳамдлар бўлсин. Албатта ер Аллоҳникидир. У ўз бандаларидан кимни хоҳласа, ўшанга мерос қилиб беради, Аллоҳ тақво қилганларга яхшиликларни тайёрлаб қўйган Зотдир”. Сўнгра ишчиларга: “Қурилишни бошланглар, Аллоҳ ёрдамчингиз бўлсин”, – деди. Ўзининг буюклиги ва куч-қудратига қарамай, бу халифанинг камтарлигини бугунги кундаги ҳокимларнинг кибру ҳавоси ва худосизлиги билан солиштириб, ушбу буюк исломий шахсларнинг ахлоқи нақадар юқори даражада бўлганлигини тасаввур қилиш қийин эмас.
Бағдод, Қоҳира, Қуртуба, Фес каби асосий исломий шаҳарлар яхши ривожланган эди, ваҳоланки ўша даврдаги Европа шаҳарлари беллашишга ҳам яроқли эмас эди. Аббосийлар даврида Бағдод аҳолиси сони тахминан 840 000, Қоҳирада 300 000-450 000 кишини ташкил қиларди, бошқа катта бўлмаган исломий шаҳарларда 10 000-20 000 аҳоли истиқомат қилар эди. Парижда тахминий ҳисоб-китобларга қараганда 210 000, Лондонда 40 000, Венецияда 180 000 аҳоли яшаган. Шундай қилиб, Европанинг кўплаб шаҳарлари аҳолисини биргаликда ҳисоблаганда ҳам улардан Бағдод аҳолиси сони анча кўп эди.
Халифаликнинг тараққиётига қўшимча қилиб, Халифалик фуқароларининг яшаш даражаси юқори бўлганлигини айтиш мумкин. Бум ва Блэр Халифаликдаги мусулмон ва ғайримусулмон фуқароларнинг яшаш даражасини юқори бўлганлигини шундай тасвирлайдилар: “Исломий юртларда нафақат мусулмонлар, балки насронийлар ва яҳудийларнинг турмуш даражаси ҳам юқори бўлган. Улар яхши кийимлар кияр эдилар, уларни ажойиб шаҳарларда тош ётқизилган кўчалари, сув таъминоти ва канализацияси бор чиройли уйлари бўлар, Хитойнинг чинни идишларида зираворли тансиқ таомлар ер эдилар”.
Қоҳирадаги аҳолининг турмуш даражасини XI асрда форс айғоқчиси томонидан ёзилган ҳикоя орқали тасаввур қилиш мумкин. Бу айғоқчи ўз ҳикоясида Қоҳира аҳолисининг кенг уйларини ва жуда кўп сонли кўчма дўконларни (унинг ҳисобича, тахминан 20 000 та) тасвирлайди.

“Янги Қоҳирада уйлар орасида қудуқдан суғорилувчи боғлар ва полиз экинлари экилган ерлар бўлган. Султон ҳарамида тасаввур қилиш мумкин бўлган энг гўзал боғ-роғлар ўсар эди. Бу боғларни суғоришда сув чархпалаклари қурилган эди. Ҳаттоки томларга ҳам дарахтлар экилиб, ҳордиқ чиқариш учун боғ қилинган… Бу уйлар шу даражада ажойиб ва бетакрорки, гўё улар марвариддан қилинганга ўхшайди”.

Кўриниб турибдики, Халифалик даврида инсонларнинг яшашлари учун қулай шароитлар муҳайё қилинган шаҳарлар нафақат Лондон ёки Париждан каттароқ бўлган, балки улардан моддий ривожланишда анча ўтиб кетган эди. Салибчилар муқаддас ерларга ҳужум қилганларида, бу ердаги одамларнинг турмуш тарзи уларда ҳасад ва ғазаб уйғотди. “Эсанкираб қолган салибчилар Яқин Шарқ бозорларида сотилаётган ҳашамдор маҳсулотларни кўриб тамом бўлдилар”.

Давоми бор

Абдумалик таржимаси

13.05.2018й.