Халқаро стандартлар маҳаллий иқтисодиётнинг юксалишими ёки глобал капитализмнинг янги кишани?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ–25-сонли Фармони билан мамлакатда техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасини тубдан ислоҳ қилиш ва 2026 йилдан бошлаб босқичма-босқич халқаро стандартларга тўлиқ ўтиш режалаштирилмоқда. Ушбу ҳужжатга кўра, саноат тармоқлари бўлган тўқимачилик, чарм-пойабзал, мебель, электротехника ва автомобилсозлик соҳалари 2026 йил 1 июлдан, нефть-газ, металлургия, транспорт ва қурилиш материаллари соҳалари 2027 йилдан, энергетика, кимё ва экология тармоқлари эса 2028 йилдан бошлаб тўлиқ Ғарб андозалари асосида қайта ташкил этилади (uzdiplomat.uz).

 Ҳукумат “жаҳон бозорига интеграция” ва “экспорт салоҳиятини ошириш” деб талқин қилаётган бу қадамлар замирида аслида маҳаллий иқтисодиётни глобал капиталистик тизимга тўлиқ бўйсундириш мақсади ётибди. Халқаро экспертлар ва Ғарб мутасаддилари, хусусан, Жаҳон банки ва Халқаро валюта жамғармаси вакиллари ўз чиқишларида ушбу стандартларни “глобал бозорга кириш чиптаси” деб аташса-да, аслият мутлақо бошқача. Нобел мукофоти лауреати Жозеф Стиглиц каби мутахассислар очиқ эътироф этганидек, бу каби халқаро стандартлар аслида ривожланган Ғарб давлатларининг ривожланаётган давлатлар устидан иқтисодий назоратини ўрнатиш ва уларни ўз технологияларига мунтазам қарам қилиш учун ишлатиладиган “нотариф тўсиқлар” ҳисобланади. Бу жараёнда маҳаллий ишлаб чиқарувчилар эмас, балки трансмиллий корпорацияларнинг глобал манфаатлари устувор бўлади.

Фармон билан миллий стандартлаштириш тизими тубдан қайта ташкил этилиб, Ўзбекистон стандартлар институтига 2026-2028 йилларда давлат бюджетидан, яъни бевосита халқ солиқларидан 78,8 миллиард сўм маблағ ажратилиши белгилангани ҳукуматнинг устувор йўналишларини яққол кўрсатиб беради. Халқнинг энг бирламчи муаммолари ва қашшоқлик чегарасида яшаётган муҳтож қатламларнинг дарди бир четда қолиб, миллиардлаб маблағларнинг Ғарб андозаларини кўр-кўрона кўчиришга сарфланиши бугунги бошқарув тизимининг ўз фуқаролари манфаатларига нақадар бефарқлигидан далолатдир. Стандартларнинг “ихтиёрий” бўлиши ҳақидаги банд эса моҳиятан халқни чалғитувчи катта бир алдовдир, чунки капиталистик бозорнинг шафқатсиз қоидалари шароитида халқаро сертификатга эга бўлмаган маҳсулот рақобатга бардош бера олмайди ва бозордан тез фурсатда сиқиб чиқарилади. Европа Иттифоқининг савдо бўйича масъул комиссарлари ўз баёнотларида “стандартларга риоя қилмаслик – Европа бозорига йўлнинг бутунлай ёпилиши” эканини очиқ-ойдин таъкидлашади. Бу эса маҳаллий тадбиркорларни хорижий ташкилотлардан лицензия ва сертификатларни жуда қиммат нархларда сотиб олишга, демакки, маҳаллий бойликни Ғарб иқтисодиётига билвосита “иқтисодий ўлпон” сифатида йўналтиришга мажбур қилади. Ҳатто таълим тизимида ҳам “Эл-юрт умиди” жамғармаси орқали Ғарб тажрибасига таяниш ва “2+2” қўшма дастурларини жорий этиш орқали келажак авлод кадрларини фақат глобал капитал учун “сифатли ва арзон ишчи кучи” сифатида тарбиялаш мақсад қилинган.

Аслида, Ғарб стандартларисиз ҳам ривожланишнинг самарали, муқобил йўллари мавжуд ва бу ҳеч қандай хаёлий назария эмас. Бунинг учун давлат биринчи навбатда “экспортга йўналтирилган иқтисодиёт” деган капиталистик қопқондан воз кечиб, ички бозорни ҳимоя қилиш ва маҳаллий ишлаб чиқаришни реал қўллаб-қувватлаш стратегиясига ўтиши керак. Шу шарт биланки, ички бозорни ҳимоя қилиш ниқоби остида маҳаллий монополистлар тегирмонига сув қуйилмаслиги керак. Аслида, уларни тамоман йўқотиш зарур. Халқаро сертификатлар учун миллиардлаб маблағ сарфлагандан кўра, бу маблағларни маҳаллий хомашёни қайта ишловчи кичик ва ўрта бизнес вакиллари учун фоизсиз ва узоқ муддатли ресурслар ажратишга, ички бозорда рақобатбардош маҳаллий брендларни яратишга йўналтириш лозим. Иқтисодий мустақиллик Ғарб технологиялари ва стандартларига қарам бўлишда эмас, балки маҳаллий илм-фан ва инновацияларни халқнинг эҳтиёжларига мослаб, мустақил равишда ривожлантиришда намоён бўлади. Аҳолининг харид қобилиятини ошириш, ички истеъмолни рағбатлантириш ва иқтисодиётнинг реал секторини ташқи қарзларсиз, ички имкониятлар ҳисобига юксалтиришдир. Агар давлат халқаро молиявий ташкилотлар олдида ҳисобот беришдан тўхтаб, ўз фуқароларининг эҳтиёжларини қондиришни биринчи даражали вазифа қилиб белгиласа, ҳеч қандай Ғарб “стандарти”сиз ҳам қудратли ва мустақил иқтисодий тизим барпо этиш мумкинлиги тарихий ва иқтисодий фактдир. Масалан, XIX асрда АҚШ ва Германия ўша пайтдаги дунё етакчиси бўлган Британиянинг “эркин савдо” талабларига ва унинг саноат андозаларига бўйсунмай, аксинча ўз ички бозорини юқори божлар билан ҳимоя қилиш ва маҳаллий технологияларини яратиш орқали саноат гигантларига айланган. Улар Британиянинг тайёр технологияларига қарам бўлиш ўрнига, ўзларининг мустақил ишлаб чиқариш базасини қуриш йўлини танлаганлар.

Бироқ бу каби капиталистик-демократик ислоҳотларнинг энг катта иллати шундаки, улар инсонни фақат моддий фойда келтирувчи восита сифатида кўради ва халқаро корпорациялар учун халқ бойликларини хорижий инвестиция ниқоби остида қонунийлаштириб беради. Ушбу иқтисодий мустамлакачиликка барҳам берадиган ягона, ҳақиқий ва барқарор ечим – бу Ислом низомидир. Бу ечим инсоният тарихида минг йилдан ортиқ вақт давомида муваффақиятли қўлланилган амалий йўлдир. Исломий саноат сиёсатининг моҳияти Ғарбдан тайёр маҳсулот сотиб олиш ёки уларнинг “стандарт”ларига мослашиш эмас, балки биринчи навбатда станоклар, моторлар ва оғир саноат жиҳозларини ишлаб чиқарувчи мустақил базани барпо этишдир. Исломда бундай оғир саноатни йўлга қўйиш шунчаки иқтисодий режа эмас, балки мусулмонларнинг иқтисодий ва ҳарбий мустақиллигини таъминловчи, душманга қарши қувват тайёрлаш ҳақидаги шаръий ҳукмга асосланган вожиб (фарз) амалдир. Халифалик давлати саноатлаштиришни давлатнинг энг устувор вазифасига айлантиради ва бунда фақат истеъмол моллари ишлаб чиқариш билан чекланмай, балки ишлаб чиқариш воситаларини яратишга асосий урғу беради.

Мусулмон ерлари саноат учун зарур бўлган барча хомашё – темир, мис, уран, олтин, кумуш, нефт ва газ манбаларига тўла-тўкис эга. Халифалик бу бойликларни капиталистик тизимдаги каби хомашё ҳолида арзонга сотиб юбормайди ёки Ғарб стандартларига мос бўлиш учун уларнинг технологиясига қарам бўлмайди. Аксинча, давлатнинг устувор вазифаси сифатида тезкор равишда оғир машинасозликни ривожлантиради. Бу сиёсат нафақат давлатнинг мудофаа қудратини оширади, балки иқтисодиётнинг барча тармоқларини, жумладан, транспорт, алоқа ва қишлоқ хўжалигини ҳам мустақил равишда юксалишга олиб келади. Исломий бошқарувда ишлаб чиқариш ва савдо қоидалари Ғарбнинг сиёсий босими ёки банк манфаатлари учун эмас, балки илоҳий адолат ва жамият фаровонлиги учун хизмат қилади.

Салоҳиддин

11.03.2026й