Қизингизни нега ўқитмайсиз?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Бугунги кунда жамиятимизда муҳокамаларга сабаб булаётган муаммолардан бири – ахборот майдони ва ижтимоий тармоқларда тез-тез такрорланаётган бир ибора: “Қизингизни нега ўқитмайсиз?”

Бир қарашда, ушбу савол илм-маърифатга чорлов, аёллар келажаги учун ғамхўрлик ифодасидек туюлади. Бироқ унинг амалдаги қўлланишига диққат билан назар ташланса, бу ибора кўп ҳолларда холис савол эмас, балки айблов шаклида ишлатилаётгани яққол кўринади. Айниқса, исломий муҳитда ўсиб улғаяётган қиз фарзандларнинг ҳаёси, иффати ва маънавий муҳофазасига жиддий ёндашадиган ота-оналар ушбу ибора орқали жамият олдида гўё билимга қарши, тараққиётга душман, қиз боланинг келажагини қасддан чеклаётган шахс сифатида тасвирланмоқда. Бу эса масаланинг асл моҳиятини нохолис талқин қилишга олиб келмоқда. Аслида, ушбу баҳснинг илдизи умуман бошқа ерда. Муаммо қизларни ўқитиш истагида эмас. Муаммо — қизлар қандай муҳитда, қайси шартлар асосида ва қандай маънавий кафолатлар билан таълим олиши масаласида.

Қиз оила учун шунчаки фарзанд эмас. У – омонатдир. Бу тушунча фақат инсоний, ахлоқий ва маънавий маънода эмас, балки энг аввало Ислом ва шариат асосидаги масъулиятни англатади. Мусулмон ота-она ўз фарзандининг жисмоний эҳтиёжлари билан бирга, унинг руҳий хотиржамлиги ва ахлоқий поклиги учун ҳам жавобгарликни ҳис қилади. Шу нуқтаи назардан қаралганда, айрим ота-оналарнинг қизлар таълими масаласида эҳтиёткорлик кўрсатиши жоҳиллик ёки илмга душманликдан эмас, балки масъулиятдан келиб чиқанидандир. Бироқ жамиятда бундай ҳолат кўпинча тушуниш билан эмас, мазаҳ, танқид ёки очиқ таъқиблар билан қарши олинмокда.

Қиз боланинг балоғат ёшига етиши унинг ҳаётида энг нозик босқичлардан бири ҳисобланади. Бу даврда у ҳам жисмонан, ҳам руҳан жиддий ўзгаришларни бошдан кечиради. Ана шу пайтда қиз бола қайси муҳитда таълим олаётгани эътиборлидир. У куни бўйи кимлар билан мулоқотда, қандай муносабатлар ичида юрипти, қандай маърифат унга сингдирилмоқда – буларнинг барчаси унинг келажакдаги шахсиясини белгилаб беради.

Бугунги умумий таълим муассасаларида эса, қизлар балоғат ёшидан бошлаб номаҳрам ўғил болалар билан доимий аралаш муҳитда бўлишга мажбур. Аслида, бу ҳолат барча ота-оналарни бирдек ташвишлантириши зарур. Чунки ҳар қандай муҳит ҳам ахлоқий жиҳатдан соғлом бўлавермайди. Ёшлар орасида ҳаё, чегара ва ўзаро ҳурмат ҳар доим ҳам барқарор сақланавермайди. Айрим ҳолларда қиз болага нисбатан ноўрин қарашлар, ноҳақ сўзлар ҳам учрайди. Бундай воқеликни кўриб турган ота-она олдида табиий савол туғилади: “Қизим илм олиши учун уни бундай ҳолатларга мажбур қилиш шартми?”

Қизлар таълими атрофидаги энг оғриқли масалалардан яна бири – рўмол(яъни сатр) мавзусидир. Кўплаб оилалар учун рўмол шунчаки ташқи кўриниш ёки анъанавий кийим эмас. У биринчи навбатда Аллоҳнинг буйруғи, ҳаё, иффат ва эътиқод рамзидир. Агар қиз бола рўмол ўраб, тартибли, одобли ва билим олишга интилиб юрса ҳам, айрим таълим муассасаларида айнан шу рўмол сабабли у босимга учраётгани сир эмас. “Ягона кийим тартиби(мактаб формаси)” деган баҳона ортида рўмолни ечиш талаби қўйилади. Бу эса қиз болани оғир танлов олдида қолдиради: эътиқоддан кечиб билим олишми ёки эътиқодни маҳкам ушлаб умумий таълимдан воз кечишми?

Бундай ҳолатда ота-она икки ўт орасида қолади. Бир томонда – қизининг таълими, иккинчи томонда – унинг иймони, ҳаёси ва Аллоҳнинг буйруғига бўйсуниш. Айрим ота-оналар учун иккинчи томон устувор аҳамият касб этади. Улар осон бўлмаган, аммо эътиқодига мос деб билган қарорни қабул қилади – қизини умумий таълим муҳитидан олиб қолиш. Кейин эса айнан шу ота-оналар жамият олдида айбдор сифатида кўрсатилади.

Жамиятда тез-тез айтиладиган яна бир даъво – айрим соҳаларда, айниқса тиббиётда аёл мутахассислар етишмаслиги масаласидир. Бу ҳолат учун ҳам айб кўпинча ота-оналарга тўнкалади. Албатта, аёл мутахассисларга эҳтиёж бор. Бу инкор этиб бўлмайдиган ҳақиқат. Бироқ савол шу ерда: агар қизлар учун мавжуд таълим муҳити уларнинг эътиқоди, ҳаёси ва ахлоқий талабларига мутлақо мос келмаса, бундай ҳолат учун фақат ота-оналарни айблаш адолатданми?

Аслида, ақида ва шариат ҳамда илм – булар бир-бирига зид тушунчалар эмас, балки ақида ва шариат айни илмдир. Зотан, илм Исломда юксак қадрият сифатида эътироф этилади. Илм олиш эркакка ҳам, аёлга ҳам фарз ҳисобланади. Шунинг учун бу ўриндаги муаммо устимизда татбиқ қилинаётган тузумдадир. Хусусан, Исломга тамоман ёт бўлган стандартлар асосида ташкил қилинган таълим системасидадир.

“Қизингизни нега ўқитмайсиз?” деган саволни беришдан олдин жамият бир ҳақиқатни очиқ тан олиши шарт:

Бугунги муаммонинг асл сабаби ота-оналар эмас, балки қизлар учун алоҳида, хавфсиз ва маънавий жиҳатдан соғлом муҳитга эга таълим тизимининг мавжуд эмаслигидир. Агар таълим ҳукумат тарафидан Ислом аҳкомлари асосида ташкил қилинганда эди, агар қиз бола ўз ҳаёси, иффати ва эътиқодини сақлаган ҳолда билим олиш имконига эга бўлганида, бугун кўплаб ота-оналар қизини ўқишдан олиб қолиш ҳақида ҳатто ўйлаб ҳам кўрмасди. Демак, муаммо қизларни ўқитиш истагида эмас. Муаммо – уларни қандай муҳитда ўқитиш масаласида.

Абдуллоҳ

13.01.2026й