ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Тўртинчи: Волийлар

(1)

Волий халифа томонидан Халифалик давлатининг вилоятларидан бирига ҳоким ва амир этиб тайинланган шахсдир.

Давлат ҳукмронлик қиладиган мамлакат бир неча ҳудудий бирликларга бўлинади. Ҳар бир ҳудудий бирлик вилоят, деб аталади. Ҳар бир вилоятнинг ўзи яна бошқа ҳудудий бирликларга бўлиниб, ҳар бири амола, дейилади. Вилоятни бошқарувчи шахс волий ёки амир, амолани бошқарадиган шахс эса омил ёки ҳоким, дейилади.

Амола ҳам ўз навбатида бир неча идорий бирликларга бўлиниб, уларнинг ҳар бири қасаба, деб номланади. Қасаба ҳам кичикроқ идорий бирликларга бўлиниб, ҳар бири ҳай (маҳалла), деб аталади. Қасабанинг, шунингдек, маҳалланинг бошлиғи мудир, деб номланади. Негаки, унинг вазифаси ҳам идорага доирдир.

Волийлар ҳокимлардир. Негаки, бу ердаги волийлик ҳокимлик маъносида. «Ал-Қомус ал-Муҳит»да бу сўз амирлик ва салтанат маъноларини англатади, дейилган. Модомики, волийлик ҳокимлик экан, ҳоким бўлиш учун қандай шартлар топилиши керак бўлса, волий бўлиш учун ҳам ўшандай шартлар топилиши керак. Яъни волий эркак, ҳур, мусулмон, балоғатга етган, ақлли, адолатли ва лаёқатли бўлиши шарт. Волийни халифа ёки унинг шу борадаги вакили тайинлайди. Чунки волий фақат халифа томонидан тайинланади. Волийликка ёки амирликка одам тайинлаш аслида Пайғамбар ﷺнинг ишларидир. Ривоятларда собит бўлишича, Пайғамбар ﷺ вилоятларга волийларни тайинлаганлар ва уларга маълум ҳудудий бирликни бошқариш ҳуқуқини берганлар. Масалан, Муоз ибн Жабални Жанадга, Зиёд ибн Лабидни Ҳазрамавтга, Абу Мусо Ашъарийни Забид ва Аданга волий қилганлар.

Пайғамбар ﷺ волийликка ҳукм юритишга иқтидорли, илмли, тақводорлиги билан танилган, ўз ишини пухта бажарадиган, фуқаронинг қалбига иймон ва давлат маҳобатини сингдирадиган одамларни танлардилар. Сулаймон ибн Бурайда отасидан ривоят қилиб, шундай дейди:

«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ r إِذَا أَمَّرَ أَمِيرًا عَلَى جَيْشٍ أَوْ سَرِيَّةٍ أَوْصَاهُ فِي خَاصَّتِهِ بِتَقْوَى اللَّهِ. وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ خَيْرًا»

«Пайғамбар ﷺ бирон қўшинга амир тайинласалар, хусусан унинг ўзига Аллоҳдан тақво қилиш, у билан бирга бораётган мусулмонларга эса, яхшилик қилиш ҳақида кўрсатма берардилар». (Муслим ривояти). Волий ҳам ўз вилоятининг амиридир. Шунга кўра, бу ҳадис унга ҳам тааллуқлидир.

Волийликдан бўшатиш халифанинг фикри ҳамда вилоят аҳолисининг ёки вилоят аҳолиси вакилларининг волийдан норозиликлари ва уни ёқтирмасликларига қараб бўлади. Шунинг учун вилоят аҳолисидан вилоят кенгашига вакиллар сайланишини икки мақсадга кўра табанний қиламиз. Мақсадлардан бири волийга ўз вилояти воқелигини билишда ёрдам беришдир. Негаки, вилоятдаги вазиятни вилоят аҳолисининг ўзи яхшироқ билади. Шунинг учун волий тўғри иш олиб бора олиши учун уларнинг маълумотларидан фойдаланади. Иккинчиси, лозим бўлиб қолганда волийнинг қандай ҳукм юритаётганлиги ҳақида Кенгашнинг фикрини олишдир. Агар Кенгаш аъзоларининг аксарияти волийдан шикоят қилсалар, халифа уни ишдан олади. Чунки Пайғамбар ﷺ Баҳрайнга омил этиб тайинланган Ало ибн Ҳазрамийни Абди Қайснинг вакиллари унинг устидан шикоят қилганлари сабабли ишдан бўшатганлар. Халифа волийни ҳеч бир сабабсиз ҳам ишдан бўшатиши мумкин. Пайғамбар ﷺ Муоз ибн Жабални Яман ҳокимлигидан ҳеч бир сабабсиз бўшатганлар. Умар ибн Хаттоб ҳам волийларни сабабсиз ҳам, сабаб билан ҳам бўшатарди. Масалан, Зиёд ибн Абу Суфённи ишдан олгану, сабабини кўрсатмаган. Саъд ибн Абу Ваққосни эса, одамларнинг шикоятлари туфайли бўшатган ва: «Мен уни ишни уддалай олмагани ёки хиёнати учун бўшатганим йўқ», деган. Шулардан кўриниб турибдики, халифа хоҳлаган пайтида волийни ишдан бўшата олади. Вилоят аҳолисидан шикоят тушган пайтда эса, уни ишдан бўшатиш халифага вожиб бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

19.06.2021й