Халифалик Давлатида моллар
Халифалик Давлатида моллар
Хазина (рикоз) ва маъданларнинг хумуси
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Хазина бу кумуш, тилла, жавоҳир, маржон ва булардан бошқа тақинчоқ ва қурол каби ерга кўмилган молдир. Бу мол илгариги мисрликлар, бобилликлар, осурийлар, сосонийлар, румликлар, греклар ва бошқа қавмлар подшоҳларининг ёки буюк кишиларнинг қабрларида ёки уларнинг қадимий бузилиб кетган шаҳарлари тепаликларида топилган пуллар, тақинчоқлар, жавоҳир каби хазина бўладими ёки жоҳилият кунларида ёки ўтган Исломий кунларда ерга яшириб, кўза ёки бошқа нарсаларга қўйилган пул, тилла, кумушлар бўладими, буларнинг барчаси хазина деб эътибор қилинади.
«Рикоз» сўзи махфий бўлди, деган маънодаги «ғараза, яғризу» феълига ўхшаш «раказа, яркузу» феълидан иштиқоқ қилингандир. Араблар ерга найза санчса «раказаррумҳа» дейди. «Махфий товуш» маъносидаги «Рикз» сўзи ана шу феълдан олингандир. Аллоҳ таоло айтадики:
هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا
– “Сиз уларда бирортасини кўрурмисиз ёки овозларини эшитурмисиз”. (Марям:98)
Аммо маъдан бу Аллоҳ еру осмонни яратган кунда ернинг ичида яратган тилла, кумуш, мис, қўрғошин ва бошқа маъданлардир. «Маъдин» сўзи бу «Аъдана фил макони» «яъдину» феълидан иштиқоқ қилинган бўлиб, «бир жойда турди» маъносидадир. «Жаннати адн» сўзи мана шу феълдан олинган. Чунки жаннат абадий қолиш диёридир. Маъдан бу инсонлар кўмган нарса бўлмай, балки Аллоҳ яратган нарсадир. Шу сабабли, маъдан кони хазинадан фарқ қилади. Чунки хазина инсонларнинг кўмиши билан бўлади.
Хазина ва маъданлардаги асл далил Абу Ҳурайра Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилган ҳадисдир. Бу ҳадисда Расулуллоҳ ﷺ айтадиларки: «Ҳайвон тўловсиз ҳам бенуқсондир ва хазинада эса хумус бордир». Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилинган ҳадисда айтилишича, Набий ﷺ Од қабиласи харобаларидан топилган нарса ҳақида сўралдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ «Унда ва хазинада хумус бор», дедилар. Али ибн Абу Толибдан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ ﷺ айтадиларки: «Хазиналарда хумус бор. Хазина бу ер остидаги тилла ва кумуш бойликларидир».
Шунга кўра, қабрларда ёки тепаликларда ёки шаҳарларда ёки ўлик ерда ёки Од қавми харобаларида, жоҳилият пайтида кўмилган бўлсин ёки Исломнинг ўтган асрларида кўмилган бўлсин тилла ва кумуш ёки тақинчоқ ёки жавоҳирлар ёки бошқа моллар барчаси топиб олувчи учун мулк бўлади. Топиб олувчи бу молдан байтулмолга хумус беради.
Шунингдек, бирор киши учун мулк бўлмаган ўлик ерда топилган, кўп бўлмаган озгина тилла ва кумуш маъданларини барчаси бу маъданлар маъдан ҳолатида бўладими ёки маъдан ҳолатида бўлмайдими, топиб олувчи учун мулк бўлади ва топиб олган нарсасидан байтулмолга хумус беради.
Хазина ва маъданни топиб олувчидан олинадиган хумус фай ўрнида бўлади ва файнинг ҳукмини олади ҳамда байтулмолнинг фай ва хирож девонига қўйилиб, унинг ўринларига сарфланади. Хумуснинг иши халифага топширилади, халифа хумусни уммат ишларини бошқаришга ва уммат манфаатларини ўташ йўлида, унда яхшилик ва манфаат бор, деб билган раъй ва ижтиҳодига мувофиқ сарфлайди.
Мужолид Шаъбийдан ривоят қилган ҳадисда: «Бир киши Мадина ташқарисидан кўмилган 1000 динор топиб олди ва уни Умар ибн Хаттобга олиб келди. Умар р.а. ундан хумус, яъни 200 динор олиб, қолганини қайтариб бердилар. Умар 200 динорни олдиларида ҳозир бўлган кишиларга тақсимлаб бера бошладилар, ҳаттоки 200 динордан бир қисм орттириб қолдириб: «Бу динорларнинг эгаси қани?» дедилар. У киши Умар р.а.нинг олдиларига келди. Шунда Умар р.а. «Бу динорларни олгин, булар сенга», дедилар.
Ҳорис ибн Абу ал-Ҳорис ал-Аздийдан ривоят қилган ҳадисда: «Ҳорисни оталари маъдан конини яхши биладиган кишилардан бўлган эди. Оталари маъдан топган кишига келиб бу маъданни 100та бир ёшга тўлиб икки ёшга ўтган қўй баробарига сотиб олди». Ҳорис айтадиларки: «Отам маъданни олиб эритдилар ва ундан 1000та қўйнинг пулини чиқардилар, сўнг маъданни сотган киши келиб: «Савдони бузамиз», деди. Ҳориснинг оталари: «Бузмаймиз!» дедилар. Сотувчи: «Али ибн Абу Толибга бориб сени айтаман», деди. Алига бориб: «Абу ал-Ҳорис ёмби топди», деди. Сўнг Али Абу ал-Ҳорисга келиб: «Сен топган хазина қани?» — деди. Шунда Абу ал-Ҳорис: «Мен хазина топганим йўқ, у топиб олди ва мен уни 100та бир ёшга тўлиб икки ёшга ўтган қўйга сотиб олдим», деди. Али ибн Абу Толиб сотувчига: «Хумусни сен берасан», дедилар ва 100та қўйдан хумус олдилар».
Шаъбий ва Ҳориснинг ҳадисларидан билинадики, Умар ибн Хаттоб хазина топиб олувчидан ва Али ибн Абу Толиб маъдан топувчидан олган нарсани миқдори фақатгина хумус бўлган. Бешдан бир қисмдан қолган тўрт қисми хазина ва маъданни топиб олувчига қайтарилган ва бу олинган хумус закот эмас, балки фай ўрнидадир. Чунки хумус агар закот бўлганда эди, хумусни закот сарф қилинадиган ўрнига сарф қилган ва Умар р.а. хазинани топиб олувчига хумусдан бермаган бўлардилар. Чунки хазина топиб олувчи бой бўлган эди. Закот эса, бойга ҳалол бўлмайди.
Хазина ёки маъдан топиб олган барча кишилардан, топиб олувчи эркак киши ёки хотин киши, кичкина ёки катта, ақлли ёки жинни, кофир ёки мусулмон бўлсин хумус олинади ва бу хумус ҳар қандай миқдордан, топиб олинган нарса оз ёки кўп бўлса ҳам олинади.
Ўз мулкидаги ер ёки бинодан хазина ёки ёмби топиб олган киши бу ерни ёки бинони мерос ёки сотиб олишидан қатъий назар, топиб олган нарсаларига эга бўлади. Бировни еридан ёки биносидан хазина ёки ёмби топиб олган кишини хазина, кон, ер ва бино эгаси учун бўлади, топиб олувчи учун бўлмайди.
Кимда ким кофирлар диёридан хазина ёки кон топиб олса, бу хазина ва конга эга бўлади. Топиб олувчига бу хазина ёки кон фай бўлади. Ислом диёридаги ўлик ер ва қадимий харобалардан хазина топиб олган киши каби хумус тўлаш лозим бўлади.
Хазина ва конни топилишини билан хумус бериш вожиб бўлади. Хумусни байтулмолга беришни кечиктириш жоиз бўлмайди.
Топиб олувчи эга бўладиган маъдан кони бу оз миқдордаги кондир. Аммо миқдори кўп битмас кон топиб олувчига мулк бўлмайди. Чунки кўп миқдордаги конлар шахслар эга бўлиши жоиз бўлмайдиган омма мулкчилигидир. Балки бу барча мусулмонларнинг мулкидир.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими
11.08.2022й
