Исломда иқтисод низоми” туркумидан
بسم الله الرحمن الرحيم
МУЛККА ЭГА БЎЛИШ
САБАБЛАРИНИНГ БИРИНЧИСИ
Меҳнат
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)
Аввалги мақоламизда сизларга тақдим этишни бошлаган мулкка эга бўлиш сабабларининг биринчиси меҳнат ҳақида батафсил маълумот беришда давом этамиз. Эндиги мақоламизда ов ҳамда воситачилик ва даллоллик ҳақида маълумот берамиз.
Ов
Меҳнат турларидан яна бири овдир. Масалан, балиқ, марварид, дур, булут (сув жонивори) ва шу каби денгиз ўлжаларини овлаган одам уларга эга бўлади. Худди парранда, ҳайвон ва шу каби қуруқлик ўлжаларидаги ҳолат каби уларга ҳам овлаган одам эгалик қилади. Аллоҳ Таъоло айтади:
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا
– “Сизларга ўзингиз ва бошқа мусофирлар фойдаланиши учун денгиз ови ва унинг емишлари ҳалол қилинди ва модомики, эҳромда экансизлар, қуруқлик ови ҳаром қилинди”, (Моида.96)
وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا
– “(Эҳромдан чиқиб) ҳалол бўлгач, ов қилаверинг”. (Моида.2)
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ
– “(Эй Муҳаммад, мўъминлар) Сиздан ўзлари учун нималар ҳалол қилинганини сўрайдилар. Айтинг: “Сизлар учун барча покиза нарсалар ва яна сизлар қўлга ўргатган жониворларнинг (тутиб келтирган овлари) ҳалол қилинди. Бас, улар сизлар учун тутиб келтирган нарсаларни еяверинглар ва (уларни овга қўйиб юбораётганингизда) Аллоҳнинг номини зикр қилинглар!”. (Моида.4)
Абу Саълаба Ҳошаний ривоят қилиб айтади:
أَتَيْتُ رَسُولَ اللهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللهِ إِنَّا بِأَرْضِ صَيْدٍ، أَصِيدُ بِقَوْسِى، وَأَصِيدُ بِكَلْبِى الْمُعَلَّمِ،وَأَصِيدُ بِكَلْبِى الَّذِى لَيْسَ بِمُعَلَّمٍ، فَأَخْبِرْنِى مَاذَا يَصْلُحُ لِى؟ قَالَ: أَمَّا مَا ذَكَرْتَ إِنَّكُمْ بِأَرْضِ صَيْدٍ فَمَا صِدْتَ بِقَوْسِكَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللهِ عَلَيْهِ فَكُلْ، وَمَا صِدْتَ بِكَلْبِكَ الْمُعَلَّمِ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللهِ عَلَيْهِ فَكُلْ، وَمَا صِدْتَ بِكَلْبِكَ الَّذِى لَيْسَ بِمُعَلَّمٍ فَأَدْرَكْتَ ذَكَاتَهُ فَكُلْ
“Расулуллоҳ с.а.в.нинг олдиларига келиб: Эй Расулуллоҳ, бизлар ов қилинадиган ердамиз, камоним билан овлайман, ўргатилган итим билан овлайман ва ўргатилмаган итим билан овлайман. Менга қайси бири тўғрилигини айтинг, дедим. У киши: Сизлар ов ерида эканингизни айтдинг, Аллоҳни зикр қилиб камонинг билан овлаган нарсангни еявер, Аллоҳни зикр қилиб, ўргатилган итинг билан овлаган нарсангни еявер, ўргатилмаган итинг билан овлаган нарсангни шаръий сўйиб поклашга улгура олсанг еявер, дедилар». Насоий ва ибн Можа ривоят қилган.
Воситачилик ва даллоллик
Воситачи олди-сотдида ҳақ эвазига бировга ишлайдиган (одам)нинг исми бўлиб, у даллолга ҳам тўғри келади, чунки у ҳам олди-сотдида ҳақ эвазига бировга ишлайди. Воситачилик шаръий мулкка эга бўлинадиган меҳнат турларидан биридир. Абу Довуд Қайс ибн Абу Ғарза Кинонийдан ривоят қилди: Расулуллоҳ с.а.в. даврларида воситачилар деб аталар эдик. Олдимиздан Расулуллоҳ с.а.в. ўтиб қолиб ундан яхшироқ исм билан бизни номлаб дедилар:
يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ إِنَّ الْبَيْعَ يُحْضِرُهُ اللَّغْوَ وَالْحَلْفَ فَشُوبُوهُ بِالصَّدَقَةِ
“Эй савдогар (тижоратчи)лар жамоати, савдода бекорчи сўзлар ва қасам ичиш бўлиб туради. Уни садақа билан ўчиринглар”. Бунинг маъноси шуки, молни жуда мақтаб ортиқча сўзларни ҳам гапириб юборади, гоҳида молини ўтказиш учун ўйламай қасам ичиб юборади, унинг изини (зарарини) кетказиш учун садақага тарғиб қилинади. Савдо-сотиқ (олди-сотди) учун ҳақ оладиган воситачининг иши ё мол билан ёки муддат билан белгиланган бўлиши лозим. Яъни, уни бировни фалон уйни ё фалон молни сотиб олиш ёки сотиб бериш учун хизматга ёллаш мумкин, шунингдек, бир кун кечгача ёлловчининг молини сотиб бериш ёки унга сотиб олиб бериш учун хизматга ёллаш ҳам мумкин. Лекин номаълум меҳнат учун хизматга олса бу нотўғри бўлади.
Баъзи ёлланган ишчи (хизматкор)ларнинг қиладиган ишлари воситачилик эмас. У шундан иборатки, тижоратчи иккинчи бир тижоратчидан мол сотиб олиш учун элчи қилиб ишчисини юборади, иккинчи тижоратчи эса ўзидан мол сотиб олгани учун бу ишчига пул беради, лекин бу пулни мол нархи-қийматидан, деб ҳисобламайди, балки бу пулни ишчи тижоратчидан даллоллик учун олинган ҳақ, деган эътиборда ўзига олиб қолади. Буни уларда “комиссион тўлов” деб аталади. Аслида эса бу воситачилик ҳисобланмайди. Чунки (ёлланган) шахс тижоратчининг вакили бўлиб, у шу тижоратчи учун мол сотиб оляпти. Демак, (мол) нархидан камайиб арзонлашгани элчиники эмас, балки шу молни сотиб олган тижоратчиникидир. Шунинг учун элчига бу ҳақни олиши ҳаром бўлади, чунки у уни элчи қилиб юборган тижоратчиникидир. Фақат агар юборган одам бу ҳақдан кечиб юборсагина уни олиши мумкин. Шунингдек, агар хизматкори ёки дўстини нарса олиб келиш учун юборса ва сотувчи унга ҳақ берса, яъни ундан мол олгани эвазига ҳақ тўласа, уни (ўзига) олиши мумкин эмас, чунки у воситачилик бўлмай юборган одамнинг молини ўғирлашдир. Чунки бу ҳақ юборганники, сотиб олувчи элчиники эмас.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
12.04.2018й.
