“Исломда иқтисод низоми” туркумидан
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
“Исломда иқтисод низоми” туркумидан
Иқтисодий низом ҳақида сўз боши
(давоми)
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– «Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас». (28:77)
Бир воқелик устидан ҳукм чиқариш, муаммога тўғри ечим бериш учун аввало инсон ўз нуқтаи назарини шаклланишига сабаб бўлган дунё ҳаёти ҳақидаги умумий фикрга эга бўлиши керак. Шундагина ҳар бир берилаётган фикрга нисбатан ўзининг нуқтаи назаридан туриб қарши фикр билдириши мумкин бўлади. Лекин Исломий Умматнинг бу авлодида унга берилмоқчи бўлаётган фикрга қарши турувчи фикрларнинг ўзи йўқ. Агар унда қарши турувчи фикрлар бўлганида эди, ўзига берилаётган бу фикрни тушуниб етган ва бу икки фикр ўзаро тўқнашиб, бу тўқнашув натижасида тўғри фикрни топиб олган бўлар эди.
Аксинча, у барча фикрлардан ва ҳар қандай самарали фикрлаш тариқатидан холи бўлган бир авлод бўлиб қолди. Чунки у Исломий фикрларни худди бугунги кунда юнонлар Арасту (Аристотел) ва Афлотун (Платон) фалсафасини мерос қилиб олганларидек, ҳаёлий фалсафа деган эътиборда мерос қилиб олди. Исломни эса худди насоролар насронийлик динини мерос қилиб олганларидек фақат диний маросимлар ва ибодатлар деган эътиборда мерос қилиб олди.
Бунинг натижасида, бу авлод Исломни мабда эканлигини, ҳаётнинг барча муаммоларига тўғри ечим берган низомлардан иборат ўз тузуми борлигини англамай қолди. Энг ачинарлиси, жуда кўп мусулмонлар Исломнинг ўзини иқтисодий низоми бор эканини билишмайди. Шу сабабли бу уммат вакиллари ўртасида жуда кўп ҳолларда қайси иқтисодий низом яхши, капиталистикми ёки социалистикми, яъни эркин бозор муносабатларига асосланган ёки давлат назоратидаги иқтисодий низомми, деган баҳс мунозаралар бўлади. Бундан кўринадики бу одамлар, Ислом инсонга унинг табиатига мос бўлган, ақлини қаноатлантириб, қалбини хотиржам қилувчи ечимларни тақдим қилган ва юқоридаги низомлардан ўзгача иқтисодий низомни берганини билмайдилар.
Шу сабабли бу авлод вакиллари капитализм фикрларига ошиқ бўлди. У бу фикрлар воқелигини тушуниб етганлиги учун эмас, балки уларнинг муваффақиятини кўриб ошиқ бўлди. Уларнинг наздида, инсонни муваффақиятга олиб борувчи воситанинг аҳамияти ўринсиз нарсага айланди, яъни мақсад муваффақиятга эришиш бўлгани учун қандай йўл ва восита орқали бўлса ҳам эришса бўлди деган тушунча ҳукмрон бўлди. Улар бу муолажа-ечимлар капитализмнинг ҳаётга бўлган қарашидан келиб чиқаётганлигини англаб етганлиги учун эмас, балки ўзига капитализм ҳукмларининг татбиқ этилишига бўйин сунганлиги учун бу фикрларга ошиқ бўлдилар. Шунинг учун улар гарчи ўз ҳаётини капитализм кўрсатган йўл асосида юргизса-да, фикрлаш жиҳатидан капиталистик фикрлардан холи бўлиб қолди. Ислом динига эътиқод қилиб, унинг фикрларини ўрганса-да, амалда Исломий фикрлардан ҳам холи бўлиб қолди.
Энди бу авлоднинг фикрларга мойиллигига келсак, Ислом билан капитализм ҳукм ва муолажаларини бир-бирига мувофиқлаштиришга уриндилар. Бунинг иложи йўқлигини кўргач, бундан ҳафсалалари пир бўлди. Улар ҳатто Исломни ҳаётдаги янги-янги муаммоларга ечим беришдан ожиз деб ҳисоблаш, шунинг учун Ислом билан капитализмни бир-бирига мувофиқлаштириб ўтирмай, капиталистик ҳукм ва ечимларни қандай бўлса шундай олиш зарур, деб билиш даражасигача етдилар. Улар цивилизацияга эришган олам билан ҳаёт майдонида бирга қадам ташлай олиш ва капитализм тузумида яшаётган миллатлар ёки социализм татбиқ қилиниб, коммунизм сари кетаётган халқлар карвонига қўшилиш учун (чунки бу миллат ва халқлар уларнинг назарида тараққиётга эришган халқлар эди) Ислом аҳкомларини тарк қилишнинг ва ғайриисломий аҳкомларни олишнинг ҳеч бир зарари йўқ, деб ҳисоблайдиган бўлиб қолдилар. Бунинг оқибатида мусулмонлар ишларига ўзлари учун мезон бўлган ўлчов ҳалол-ҳаром асосида эмас, балки фойда-зарарга қараб баҳо бера бошладилар, шунингдек Ғарбнинг рибога асосланган банклари, турли хил ширкатлари мусулмон юртларини ўз филиаллари билан тўлдирди.
Аммо Исломга маҳкам ёпишишга уринган қолган озгина одамларга келсак, уларда ҳам капитализм фикрларига бўлган худди шу мойилликнинг ўзи бор эди. Лекин улар капитализм билан Исломни бир-бирига мувофиқлаштириш мумкинлигидан ҳали умидни узмаган эдилар. Уларнинг фикрича, иқтисодиётдаги эркинлик хусусида Ислом қонунлари билан капитализм фикрлари деярли бир хил. Шунинг учун улар мавжуд эркин бозор муносабатлари ҳақидаги капитализм фикрлари таъсиридан чиқолмайдилар ва Исломни иқтисод низомини мукаммал ва кенг қамровли эканини тубдан тушунмайдилар. Бироқ Ислом билан бошқа тузумларни бир-бирига мувофиқлаштиришга уринган бу кимсаларнинг ҳаёт майдонида ҳеч қандай таъсирлари ва жамиятда, яъни одамлар ўртасида бўладиган амалий алоқаларда ҳеч бир ўринлари йўқ эди.
Шундай қилиб, ҳаёт муаммоларини муолажа қилиш (ечиш) учун Исломий фикрларни ва шаръий аҳкомларни бериш, фикрдан ва фикрлаш тариқатидан холи бўлган ақллар билан, барчадаги капитализм ёки социализм фикрларига бўлган мойилликлар билан тўқнаш келган эди. Шунингдек, улар капитализм тузуми ҳукм сураётган амалий ҳаёт воқелиги билан ҳам тўқнаш келган эдилар. Шунинг учун агар фикр нафслар ва ақлларда ларзани пайдо қиладиган даражада кучли бўлмас экан, бундай фикр одамларни ҳаракатга келтира олмайди, у ҳатто эътибор беришга ҳам арзимайди. Фикр ларзага келтирадиган кучли фикр бўлиши лозим. Чунки у танбал, саёз ақлларни чуқур фикрлашга ундамоғи ва бузуқ майллар, касал завқларни ларзага келтириб, уларни тузатмоғи лозим. Шундагина у Исломий фикрлар ва шаръий аҳкомларга содиқ майлларни пайдо қила олади.
Ҳизб ут – Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
23.02.2017й.
