Исломда ҳокимият манбаи ва итоатнинг шаръий чегаралари
Исломда ҳокимият манбаи ва итоатнинг шаръий чегаралари
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Ислом шунчаки шахсий ибодатлар мажмуаси эмас, балки инсон ҳаётини тартибга солувчи, жамият ва давлатни бошқарувчи мукаммал бир низомдир. Бу низомнинг ҳуқуқий ва сиёсий асослари Қуръони Каримнинг кўплаб оятларида баён қилинган бўлиб, улар орасида Нисо сурасининг 59-ояти алоҳида аҳамиятга эга. Унда Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ ۖ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
– “Эй иймон келтирганлар! Аллоҳга итоат қилинг, Пайғамбарга итоат қилинг ва ўзларингиздан бўлган иш боши (амир)ларга ҳам. Агар бирор нарсада тортишиб қолсангиз, агар Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлсангиз, уни Аллоҳга ва Пайғамбарга қайтаринг. Мана шу хайрли ва оқибати яхшидир”. (Нисо:59)
Ушбу муборак оят мусулмон жамиятидаги бошқарув иерархияси ва итоат (الطاعة) принципларини белгилаб берувчи асосий ҳужжат бўлиб, ундаги итоат тушунчаси уч босқичда баён қилинган. Оятда Аллоҳ ва Унинг Росулига итоат қилиш буюрилганда, “атийъу” (أَطِيعُوا – итоат қилинг) феъли ҳар иккиси учун алоҳида ишлатилган бўлиб, жумҳур муфассирлар, жумладан, Имом Табарий ва Ибн Касир таъкидлашларича, бу Аллоҳнинг Китоби ва Росулуллоҳ ﷺ нинг суннатига итоат қилиш мутлақ, яъни ҳеч қандай шартсиз ва баҳссиз эканини англатади. Зеро, Шариатнинг асл манбаи мана шу икки асосдир ва ҳар қандай ижтимоий ёки сиёсий ислоҳот, аввало, мана шу икки манба мезонидан ўтиши шарт. Бу итоат занжирининг пойдевори бўлиб, ҳеч қандай банданинг хоҳиш-истаги илоҳий ваҳйдан устун бўла олмаслигини кафолатлайди.
Бироқ бугунги кунда кўплаб давлатларда ушбу оятни нотўғри талқин қилиш орқали инсонлар томонидан ўйлаб топилган конституция ва қонунлар билан ҳукм юритаётган президентларга ёки раҳбарларга итоат қилишни вожиб, деб кўрсатишга уринишлар мавжуд. Бундай даъволар мабдаий-фиқҳий жиҳатдан мутлақо ботилдир. Оятдаги “Улул-амр” (أُولِي الْأَمْرِ – иш бошилари) ибораси “минкум” (مِنكُمْ – сиздан, яъни мусулмонлардан) деган қайд билан келган. Бу ерда энг муҳим ва ҳал қилувчи нуқта шундаки, Шариат истилоҳида кимдир “Улул-амр” мақомини олиши учун, биринчи навбатда, у шаръий байъат (البيعة الشرعية – ал-байъатуш-шаръийя) йўли билан ҳокимиятга келган бўлиши шарт. Байъат – бу мусулмонларнинг амирни Аллоҳнинг Китоби ва Росулининг суннати асосида бошқариш шарти билан сайлаши ва унга итоат қилишга аҳд беришидир. Демак, шаръий байъатсиз, демократик сайловлар, ҳарбий тўнтариш ёки меросий сулолалар орқали келган ҳамда капиталистик қонунларни татбиқ қилаётган шахслар Шариат назарида қонуний “Улул-амр” ҳисобланмайдилар. Уларга нисбатан оятдаги “итоат қилинг” буйруғи тааллуқли эмас, чунки уларнинг ҳокимияти Ислом ақидасига эмас, балки инсон ақлига таянган.
Амирларга итоат қилиш ҳақида сўз кетганда, оятда “атийъу” феълининг қайтарилмагани ўта нозик ва стратегик маънони англатади. Имом Замаҳшарий ва бошқа муфассирлар буни шундай тушунтирадиларки, амирларга итоат қилиш мустақил эмас, балки уларнинг Аллоҳ ва Росулига итоат қилишига боғлиқдир. Агар раҳбар шаръий байъат аҳдини бузиб, Аллоҳнинг ҳукмини четга сурса ва ўз хоҳиши ёки Ғарбдан келган инсоний қонунлар билан бошқарса, унга итоат қилиш масъулияти мусулмонларнинг зиммасидан соқит бўлади. Зеро, Росулуллоҳ ﷺ айтганларидек: “Ҳолиққа осий бўлинадиган ўринда маҳлуққа итоат йўқ”. Демак, бугунги кундаги демократик тузум президентларини оятдаги “Улу-амр” сифатида талқин қилиш – Аллоҳнинг оятларини бузиш, байъат тариқатини инкор этиш ва золимларни оқлашдан бошқа нарса эмас. Ҳақиқий исломий бошқарувда амирнинг ҳокимияти фақатгина мусулмонларнинг розилиги ва Шариатни ижро этиш билан чекланган бўлиб, у Шариатнинг хизматкори холос.
Оятнинг давомида ихтилофларни ҳал қилишнинг олий мезони сифатида “уни Аллоҳга ва Пайғамбарга қайтаринг” деб буюрилиши исломий давлатчиликнинг энг буюк пойдеворидир. Имом Ибн Қоййим ал-Жавзий таъкидлашича, халқ ва амир ўртасида ихтилоф чиқса, ечим конституциявий суд ёки халқаро ташкилотларнинг инсоний қонунлари билан эмас, балки Ваҳй, яъни Қуръон ва Суннат билан ҳал қилиниши шарт. Бу эса Пайғамбарлик минҳожи асосидаги Халифалик низомидаги барча соҳалар фақат ва фақат Шариат аҳкомлари билан қатъий чегараланишини таъминлайди. Исломда Халифанинг ўзи ҳам Шариат чегарасидан чиқишга ҳаққи йўқ. Аллоҳ таоло бу итоат тизимига амал қилишни “агар Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлсангиз” деган қатъий шарт билан боғлаши – ҳукмни Шариатдан бошқа ердан излаётганларнинг ва байъатсиз бошқарувларни тан олаётганларнинг иймони хавф остида эканига далолат қилади.
Бугунги кунда мусулмонлар ўз раҳбарларининг қарорларини айнан мана шу оят мезонига солиб кўришлари вожибдир. Агар раҳбарлар байъатсиз ҳокимиятга келиб, ёшларни Ислом ақидасидан узишга, уларни Ғарбнинг чириган либерал қадриятларига мослаштиришга ёки инсоний қонунлар қуллигида ушлаб туришга хизмат қилаётган бўлса, уларга итоат қилиш исломий бурч эмас, балки исломий қадриятларга хиёнатдир. Ҳақиқий адолат ва маънавий юксалиш фақатгина мана шу илоҳий занжир – Аллоҳ, Росул ва Шариат асосидаги байъат билан ҳукм юритувчи Халифалик тикланган кундагина қарор топади. Зеро, Халифалик инсонларни инсонларга қул бўлишдан ва инсон чиқарган қонунлар зулмидан қутқариб, оламлар Роббисига банда бўлиш азизлигига олиб чиқадиган ягона сиёсий ва маънавий қалқондир. Пайғамбарлик минҳожи асосидаги Халифаликкина ёш авлодни нафақат ижтимоий тармоқларнинг заҳридан, балки бутун бошли капиталистик тизим ва инсоний қонунларнинг ботиллигидан ҳақиқий байъат ва Шариат адолати билан асраб қола олади.
Салоҳиддин
16.02.2026й
