بسم الله الرحمن الرحيم

“Исломда таълим дастури асослари” туркумидан:

Ўқув бўлимлари (ўқув соатлари);

Давлат мактаблари ва ўқув паллалари низоми

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ

– “(Эй Муҳаммад, барча мавжудотни) яратган зот бўлмиш Парвардигорингиз номи билан (бошлаб) ўқинг! У инсонни лахта қондан яратган (зотдир). Ўқинг! Сизнинг Парвардигорингиз (инсониятга) қаламни (яъни ёзишни – хатни) ўргатган ўта карамли зотдир. У зот инсонга унинг билмаган нарсаларини ўргатди”. (Алақ.1-5)

Ўқув бўлимлари (ўқув соатлари)

Мактабда ўқитиладиган ҳар бир дарс ўқув бўлимларига ажратилади. Ҳар бир бўлим дарсликнинг маълум қисмини ўз ичига олиб, уни узоғи билан 83 кунда, яъни бир паллада ўқитиш мумкин бўлади. Ҳар бир дарснинг мутахассислари мактабнинг ҳар бир босқичи ва ҳар бир палласида қанча миқдорда дарс ўтилиши лозимлигини белгилаб берадилар. Шунингдек, улар ўқувчиларнинг ёшлари ва қобилиятларига қараб дарсни бўлимларга ажратиб ҳам берадилар. Ўқув бўлимлари даражама-даража тартибланиб, бутун дарс мактабнинг учала босқичида ҳам дарс ўтилишига етадиган қилиб тақсимланади. Бу тартибланиш математика каби аниқ фанларда бўлганидек оддийдан мураккабга қараб бориши ҳам, сийрати Набавийя ва Ислом тарихи дарсларида бўлганидек умумийликдан хусусийликка – тафсилотларга ўтилиши ҳам мумкин. Масалан, математикада бу бўлимлар санашдан бошланиб, қўшиш ва айириш амалларига, кейин кўпайтириш ва бўлишларга, сўнг касрали сонларга, тенгламаларга қараб берилаверади. Бошланғич босқичларда ўқувчи интеграл ва дифференциал ҳисоблаш ҳамда олий математика асослари билан ҳам таништириб ўтилади. Шундай қилиб, математика мактаб босқичида ўқитилиши белгиланган программа асосида тўла ўтилади. Муайян ўқув дарси учун программа тузувчилар дарснинг ўқувчи ёшига тўғри келишини ҳисобга олишлари лозим. Ўқитилиши назарда тутилган дарсни ҳамма босқичда кўпи билан 36 қисмга бўлишлари керак. Ҳар бир бўлим программалари бир китоб қилиниб, унга ўқитиладиган мактаб палласининг рақами берилиши керак. Физика ва унга ўхшаш фанлар каби кейинги паллалардан бошлаб ўқитиладиган дарсларнинг ўқув бўлимлари ўттиз олтитадан кам бўлиши ҳам мумкин. Масалан, илмий қисмдаги химия дарси ўн иккита ўқув бўлимидан таркиб топиб, ўқувчи уни йигирма бешинчи палладан ўттиз олтинчи паллага қадар ўрганиши мумкин. Умумий билимлар дарси ҳам ўн икки ўқув бўлимидан таркиб топиб, ўқувчи уларни ўн учинчи палладан йигирма тўртинчи паллага қадар ўқиб тугатиши мумкин.

Китобда ўқитиладиган палла нашри ҳам, бўлим рақами ҳам кўрсатиб қўйилади. Масалан, ўқувчи йигирма бешинчи паллада математиканинг йигирма бешинчи бўлимини ўқийдиган бўлса, китобга 25/25 рақами, шу паллада қоидаларнинг ўн учинчи бўлимини ўқийдиган бўлса, китобга 13/25 рақами, умумий бўлимларнинг ўн иккинчи бўлимини ўқийдиган бўлса, 12/25 рақами, балоғат (нотиқлик) фанининг олтинчи бўлимини ўқийдиган бўлса, 6/25 рақами қўйилади ва ҳоказо.

Давлат мактаблари ва ўқув паллалари низоми

Ўқувчиларнинг ёшларига қараб муомала қилиш жиҳатидан таълим-тарбияга оид шаръий ҳукмларга амал қилиш учун давлатдаги мактабларни ўқув паллалари асосида эмас, ўқувчиларнинг ёшларига қараб тақсимлаш лозим бўлади. Шунга кўра, мактаблар мана шундай ёшга оид гуруҳларга қараб қуйида кўрсатилганидек уч турга бўлинади:

Биринчи босқич (бошланғич) – 6 ёшдан 10 ёшгача – 1-16 паллалар;

Иккинчи босқич (ўрта) – 10 ёшдан 14 ёшгача – 13-32 паллалар;

Учинчи босқич (якуний) – 14 ёшдан мактабни тугатгунча – 25-36 паллалар.

Мактаб фақат белгиланган паллалар билангина хосланмайди. Балки аввалги босқич мактаблари билан ҳам, кейинги босқич мактаблари билан ҳам бир неча паллаларда муштарак бўлиб кетаверади. Масалан, биринчи босқич мактаби ўн ёшдан қуйидаги болаларни ўқитишга ихтисослашган. Оддий ўқувчи ўн ёшга етганида мактаб палларидан ўн иккитасини якунлайди (йилига уч палладан 4х3=12), тиришқоқ ўқувчи эса бу пайтда 16 паллани тамомлайди (йилига тўрт палладан ўқиганида 4х4=16). Шунга кўра, биринчи ва иккинчи босқич мактаблари ўн уч ёшдан ўн олти ёшгача бўлган ўқувчиларни ўқитишда муштарак бўладилар. Масалан, йигирма еттинчи паллани ўн беш ёшда тамомлаган ўқувчи (27:3+6=15) йигирма саккизинчи паллани учинчи (якуний) босқич мактабида ўқиши керак бўлади. Чунки у ўн беш ёшга, яъни балоғат ёшига етган бўлади. Бошқа бир ўқувчи худди шу паллаларни ўн уч ёшда тугатса (27:4+6=13), иккинчи (вояга етмаганлар) босқич мактабига қўйилади. Ўқувчиларнинг эртароқ вояга етиб қолиши каби истисно ҳолатларига ҳам риоя қилинади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух.

08.06.2017й.