Исломий тушунчалар
Исломий тушунчалар
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
Шахсия
Инсон ғариза ва узвий эҳтиёжларни қондириш учун муайян ҳаракатларни амалга оширади. Буларнинг барчаси инсоннинг нарсалар, амаллар ва ҳаёт ҳақидаги тушунчалари билан боғлиқ бўлган ҳатти-ҳаракатидир. Хулқ-атвор инсоннинг шахсиятини кўрсатадиган нарса, бунга унинг ирқи, жисми, ташқи кўринишини ҳеч қандай алоқаси йўқ, чунки улар фақат ташқи қобиқдир.
Шунга кўра, унинг тушунча ва майллари шахсиятининг асосидир. Бошқачасига айтганда, инсондаги шахсия унинг ақлия (бир нарсани тушуниш, идрок қилиш жорий бўладиган ҳолат) ва нафсиясидан (ғариза ва узвий эҳтиёжларни қондириш жорий бўладиган ҳолат) таркиб топади.
Ақлия
Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло Қуръони Каримда шундай марҳамат қилади:
وَمَآ ءَاتَىٰكُمُ ٱ لرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَىٰكُمۡ عَنۡهُ فَ ٱ نتَهُواْۚ
“Пайғамбар ўзи сизларга ато этган нарсани олинглар, у зот сизларни қайтарган нарсадан қайтинглар”. (Хашр: 7)
Инсон воқеъликни ҳис қилар экан, уни ушбу воқеълик ҳақидаги собиқ маълумотлар билан боғлайди. Шундан сўнг ғоявий асосга (идрок қилишда ўлчов сифатида қабул қилинган, ақидадан келиб чиқадиган қоида) қиёсланиб ушбу воқелик ҳақида қарор қабул қилади.
Масалан, "қора олтин" деб аталувчи нефт сўзи инсон ҳис қиладиган воқеъликдир ва бу ҳис унда мулкка бўлган муҳаббатни уйғотади. Натижада, инсон бу воқеълик, яъни нефт инсондаги бақо ғаризасини қондиради, деган қарорга келади.
Бироқ, инсон нарсалар ҳақида қарор қабул қилишда ўлчов сифатида қабул қилинган мафкуравий асос аввалги олинган қарорга яна бир нарса қўшади. Мусулмон киши инсондаги бақо ғаризасини қондирувчи бу нефтни давлат мулки бўлиши керак деб билади. Зеро, жамиятдаги ҳар бир кишини унинг каби бунга ҳаққи бор. Капиталист бақо ғаризасини қондирувчи бу нефтни шахсий мулк сифатида кўради ва бошқаларнинг ҳуқуқини ҳисобга олмасдан эгаллаши мумкин.
Чиройли аёл эркакнинг жинсий ҳис-туйғуларига таъсир қиладиган воқеъликдир. Ва у бу аёл нав ғаризасини кўринишини қондиради деган қарор қабул қилади. Бироқ, у қарор қабул қилишда ўлчов сифатида қабул қилган мафкуравий асос биринчи қарорга яна бир қарор қўшади.
Мусулмон, эркакнинг нав ғаризасини қондирадиган аёлни ғамхўрлик қилиш керак бўлган номус ва қадр-қиммат деб билади. Айни вақтда капиталист аёлга насл қолдириш — нав ғаризасини қондирувчи мол-ашё сифатида қарайди, бақо ғаризасини қондириш учун фойда келтиради ва моддий қийматни рўёбга чиқаради деб қарайди.
Мусулмон ва капиталист ўртасидаги қарашларнинг тафовути нефт ва аёлларга нисбатан чиқарган қарорларида кўринади. Чунки бу қарорлар улар асослайдиган фарқли мафкуравий асосдан балқиб чиқади.
Демак, мусулмоннинг қарор чиқаришида асос бўлган Ислом ақидаси капиталистнинг қарор чиқаришида асос бўлган капиталистик ақидадан фарқ қилади.
Шунга кўра, ақлия – бу бир нарсани тушуниш, яъни идрок қилиш жорий бўладиган ҳолат. Бошқача қилиб айтганда, унда воқеълик маълумотга, ёки маълумот воқеъликка битта ёки бир нечта асосга қиёсланган ҳолда боғланади.
Исломий ақлия ўзида мавжуд фикрий асосга, яъни Ислом ақидасига кўра фикрлайди, ҳаёт ҳақидаги фикрлар учун фақат Исломни асос қилиб қарор қабул қилади. Чунки Шариат қонунлари (инсоннинг Яратувчи билан, ўзи билан ва бошқа инсонлар билан бўлган алоқаларини тартибга солади, ҳамда мусулмон киши тарафидан бу Шариат қонунлари нарсалар ва амаллар устида қарор қабул қилишида қўлланилади) Ислом ақидасидан балқиб чиқади. Мусулмон киши воқеъликни ҳис қилади, сўнг уни собиқ маълумотлар билан боғлайди ва шу тариқа бу воқеъликни англайди, шундан сўнг бу воқеъликка доир шариат қонун-қоидаларини излайди ва уни татбиқ қилади. Юқорида зикр этилган ҳис қилишдан бошланиб, шариат қонун-қоидаларини амалга ошириш билан тугайдиган бу жараён Исломий ақлия деб аталади. Воқеъликни англаб, қарор қабул қилишда бу усулга амал қилган ҳар бир киши Ислом ақлиясининг ташувчиси ҳисобланади. Ислом Шариатида жиҳоднинг фарзлигини, садақанинг мандублигини, олманинг жоизлигини (мубоҳлигини), нажас билан даволаш макруҳлиги и зинонинг эса ҳаром қилинганига оид қонунлар бор ва мусулмон киши бунга асосланиб нарсалар ва амаллар устида қарор қабул қилади. Бинобарин, Шариат қонунлари — Шореънинг инсонларнинг амалларига оид хитобидир. Ва бу беш шартдан (фарз, мандуб, мубоҳ, макруҳ ва ҳаром) бошқа ҳеч бири бўла олмайди.
Қарорни Шариат қонуни деб даъво қилган киши уни ваҳий қилинган Қуръон ва Суннатда келган шаръий далиллардан олади. Яъни бу қонун Ислом ақидасидан балқиб чиқади.
Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло айтади:
وَمَآ ءَاتَىٰكُمُ ٱ لرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَىٰكُمۡ عَنۡهُ فَ ٱ نتَهُواْۚ
“Пайғамбар ўзи сизларга ато этган нарсани олинглар, у зот сизларни қайтарган нарсадан қайтинглар”. (Хашр: 7)
Саҳобаларнинг (Аллоҳ улардан рози бўлсин) мислсиз Исломий ақлиялари бор эди. Улар воқеъликни Исломий нуқтаи назардан англар эдилар.
Заҳрийдан, ибн Ишоқдан Ибн Ҳишом Ҳудайбия сулҳи ҳақида шундай ривоят қилади:
"Кейин қурайшликлар ўзларининг номидан Бану Амир қабиласидан бўлган Суҳайл ибн Амрни Расулуллоҳ ﷺга юбордилар ва унга: "Муҳаммаднинг олдига бориб, у билан бу йил Маккага кирмаслик шарти билан сулҳ тузинглар. Бошқа араблар Қурайшга босим ўтказилиб Маккага кирди, деб ўйламасинлар», дейишди. Суҳайл ибн Амр Расулуллоҳнинг ҳузурларига келиб, у билан гаплаша бошлади. Суҳбат чўзилди, икки тараф ўзаро келишиб бир-бирларига ён берди. Сўнг сулҳ битимига имзо чекдилар.
Иш тугаб, фақат шартнома матнини тузиш қолди. Ўртада бўлаётган ишдан Умар ибн Ал-Хаттоб ғазабланиб, Абу Бакрнинг олдига борди ва унга юзланиб:
-“Эй Абу Бакр! У зот Аллоҳнинг Расули эмасми?”
Абу Бакр: "Ҳа, у зот Расулуллоҳдир!"- деб жавоб берди.
Ал-Хаттоб : "Биз мусулмон эмасмизми?", деб сўради.
Абу Бакр жавоб берди: "Ҳа, биз мусулмонмиз".
Ал-Хаттоб сўради: "Улар мушрик эмасми?"
Абу Бакр жавоб берди: "Ҳа, улар мушриклардир".
Ал-Хаттоб сўради: "Хўш, у ҳолда нима учун динимизни камситишга йўл қўямиз?"
Абу Бакр: "Эй Умар! Унинг йўлини кесиб ўтма! Мен гувоҳлик бераман-ки, у Зот, шубҳасиз, Аллоҳнинг Элчисидир”.
Абу Бакр р.а. ўзининг ғайриоддий ақлияси билан Расулуллоҳ ﷺ рози бўлган Ҳудайбия сулҳининг жоиз эканлигини англади ва аввалига бу қонунни англамаган Умар р.а.га деди: "Эй, Умар! Унинг йўлини кесиб ўтма! Гувоҳлик бераманки, у Аллоҳнинг Расулидир." Яъни, унинг буйруғига амал қил ва Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳ бўл.
Абу Бакрнинг Ҳудайбия сулҳи билан боғлиқ қарори “Муҳаммад – Аллоҳнинг элчиси” деган Ислом ақидасидан келиб чиққан эди. Дарҳақиқат, айнан Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳ Таолодан амрларни олувчидир.
Умар р.а.га келсак, у ҳам ўзига хос Исломий нафсияга эга эди ва Абу Бакрга: "Мен ҳам унинг Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик бераман", — деди, сўнг Пайғамбарнинг олдига бориб:
"Ё Расулаллоҳ! Сиз Аллоҳнинг Расули эмасмисиз?"
Расулуллоҳ ﷺ: "Ҳа, Аллоҳнинг Расулиман", деб жавоб бердилар.
Умар: "Биз мусулмон эмасмизми?", -деб сўради.
Расулуллоҳ ﷺ: "Ҳа, мусулмонмиз”,- дедилар.
Умар сўради: "Улар мушрик эмасмилар?"
Расулуллоҳ ﷺ: "Ҳа, мушриклар”.
Умар сўради: "Хўш, нима учун динимизни камситишга йўл қўямиз?"
Расулуллоҳ ﷺ шундай деб жавоб бердилар: "Мен Аллоҳнинг қулиман, Унинг Расулиман ва Парвардигоримга ҳаргиз осий бўлмайман, Аллоҳ Таоло ҳам ҳеч қачон мени зое қилмайди”.
Заҳрий Умарнинг шундай деганини ривоят қилади:
"Мен ўшанда яхшилик учун бу ишни қилган бўлсам ҳам, ўшанда айтган сўзларим учун пушаймон бўлиб садақа бердим, рўза тутдим, намоз ўқидим, қулларни озод қилиб каффорат тўлашга ҳаракат қилдим”.
Умар ўз сўзлари билан: "Мен ҳам гувоҳлик бераманки, у — Аллоҳнинг Расулидир", дегани у ҳам мусулмон эканлиги, қонунларни Исломдан олаётганини англатади. Кейин Умар р.а. Пайғамбар ﷺга бориб, ундан сулҳ қонунини қабул қилди ва бунга рози бўлди.
Демак, инсон томонидан воқеълик тўғрисида қарор қабул қилиш мезони сифатида қабул қилинган асосий қоида шахсиятни белгилайди. Шундай қилиб, воқеъликни Ислом нуқтаи назаридан англаган киши Исломий ақлияга, воқеъликка капитализм нуктаи назаридан қараган киши эса капиталистик ақлияга эга. Воқеъликка коммунизм нуқтаи назаридан қарайдиган ҳар қандай киши коммунистик ақлияга эга. Ҳеч қандай асоснинг йўқлиги асосида воқеъликни англаётган кишининг ақлиясини ҳам ўзига хослиги йўқ.
Муҳаммад Ҳусайн Абдуллоҳ
