بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

КАПИТАЛИСТИК ШИРКАТЛАР

Ҳиссадорлик ширкати

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Аввалги мақоламизда сизларни Ҳиссадорлик ширкатини воқеси билан тўлиқ таништирдик ҳамда унинг Исломга зидлигини ва мусулмон одам учун бундай ширкатни тузиш шаръан ҳаромлигини далиллари билан таништиришни бошлаган эдик. Бугунги мақоламизда ҳам шу ишни давом эттирамиз.

Капиталистлар ҳиссадорлик ширкатини икки ёки ундан ортиқ шахс молдан улуш қўшиш орқали бирон молиявий лойиҳада – ундан келиб чиқадиган фойда ёки зиённи бўлишиб олишлари учун – шерик бўлиш мажбуриятини олишадиган битим, деб таърифлашади. Шу таъриф ва ширкатнинг юқорида айтиб ўтилган икки йўл билан таъсис этилиши воқесидан келиб чиқиладиган бўлса, унинг Исломий шариат ҳукмлари асосида икки ёки ундан ортиқ шахс ўртасида тузилган битим эмаслиги аён бўлади. Чунки битим шаръан икки ёки ундан ортиқ шахс-тараф ўртасидаги таклиф ва қабулдир. Батафсилроқ айтадиган бўлсак, битимда икки тараф бўлиб, улардан бири битимни таклиф этиши, иккинчиси эса қабул қилиши керак бўлади.

Масалан, биринчи тараф, сенга уйландим, сенга сотдим, сенга ижарага бердим, сен билан шерик бўлдим, сенга ҳадя қилдим каби таклифларни айтса, иккинчи тараф қабул қилдим ёки рози бўлдим каби жавобни айтиши лозим. Агар битимда икки тараф ёки таклиф ва қабул мавжуд бўлмаса, у шаръан битим ҳисобланмайди.

Ҳиссадорлик ширкатида эса, асосчилар шерикчилик шартларига келишадилар, бироқ келишув пайтида шерикчиликни амалда йўлга қўймайдилар. Балки шартларни келишиб олиш борасида ўзаро музокара олиб борадилар, холос. Кейин эса ширкат низоми ҳисобланадиган акт (ҳужжат) тузадилар. Шундан кейин шерикчилик қилмоқчи бўлган ҳар бир одам актга имзо чекади. Шу имзо чекишнинг ўзи унинг қабул қилинганлиги ҳисобидадир. Шу ондаёқ у таъсис этувчи ва шерик, деб эътибор қилинади, яъни имзо чеккан ёки аъзо бўлиш муддати тугаган пайтдан бошлаб шерикка айланади.  

Кўриниб турибдики, бу ишда битимни биргаликда тузаётган икки тараф ҳам, таклиф ва қабул ҳам бўлаётгани йўқ. Фақат бир тараф шартларга рози бўлиб, шерикка айланяпти, холос. Демак, ҳиссадорлик ширкати икки киши ўртасидаги битим эмас, бир шахснинг шартларга рози бўлишидир, холос.

Шунинг учун ҳам капиталистик иқтисод олимлари ва Ғарб қонуншунослари бу ҳақда сўз юритиб, ҳиссадорлик ширкатидаги мажбурият бир тарафлама хоҳиш-ирода билан тасарруф этишнинг бир туридир, деганлар. Бир тарафлама хоҳиш-ирода дегани бир шахснинг ўзича бир ишни бошқа бир шахс ёки кўпчилик учун – уларнинг рози бўлиши ёхуд бўлмаслигидан қатъий назар – мажбурият қилиб олишидир. Масалан, мукофот ваъда қилади. Улардаги ҳиссадорлик ширкати аслида ҳиссадор, асосчи ёки актга қўл қўйган одамга бошқалар рози бўладими, йўқми, ундаги шартларга амал қилиш мажбуриятини юклайди. Уни бир тарафлама хоҳиш-ирода билан тасарруф юритишнинг бир тури, деб ҳисоблайдилар. Шунга кўра, бир тарафлама хоҳиш-ирода билан тузиладиган ҳиссадорлик ширкати битими шаръан ботил битимдир. Зеро, шаръий битим битим тузувчилардан бири томонидан бўладиган таклифнинг иккинчиси томонидан бўладиган қабулга таъсири кўринадиган тарзда боғланишидир. Ҳиссадорлик ширкатида эса, бундай бўлмайди.  Чунки унда икки ёки ундан ортиқ шахс ўртасида келишув бўлмай, фақат битим бўйича битта шахс бирон молиявий лойиҳада шерик бўлиш мажбуриятини бўйнига олади, холос. Мажбуриятни бўйнига олганлар ва шериклар ҳар қанча кўп бўлмасин, битта шахс деб эътибор қилинади. Энди “ахир шериклар ширкат шартларига ўзаро келишишяпти-ку! Шунинг ўзи таклиф ва қабул эмасми, акт тузиш битимнинг бир шакли, холос, шундай бўлгач, нега энди бу иш битим деб аталмас экан?”, – деган савол туғилиши мумкин.

Бунга жавоб шуки, шериклар ўзаро ширкат шартларига келишадилар, лекин шу келишув бўйича ўзларини амалдаги шериклар ҳисобламайдилар ва бу келишувга амал ҳам қилмайдилар.  Улардан ҳар бири келишувдан, ҳатто акт тузилганидан кейин ҳам воз кечиши мумкин. Чунки уларнинг келишувлари бўйича шерик актга қўл қўйгандан кейингина унга мажбурият юкланади. Унгача мажбурият юкланмайди ҳамда ҳеч нарсага боғланмайди. Демак, ҳали акт имзоланмай туриб уларнинг шартларга келишувлари улар наздида битим ҳисобланмайди. Бу иш шаръан олганда ҳам битим эмас. Чунки шерикчилик шартларига ва шерикчиликка келишишнинг ўзи билан ширкат тузилди, деб ҳисобланмайди.  Бундан ташқари, уларнинг келишувлари бўйича ҳали имзо чекилмай туриб мажбурият юкланмайди. Битим эса, тарафларга мажбурият юкланишидир. Шунга кўра, ширкат шартлари ва шерикчиликка келишишлари таклиф ва қабул ҳисобланмайди. Демак, бу иш уларнинг наздида ҳам, шаръан ҳам битим, деб эътибор қилинмайди.

(давоми бор)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

15.01.2019