Капитализмда тиббиёт соғлиқни сақлаш эмас, балки касалликни бошқариш саноатидир

بسم الله الرحمن الرحيم

Соғлиқ улуғ неъматлардан бири. Бу неъматни қўлдан бой берганлар уни қайта тиклашга эришиш учун кўпинча пул, асаб ва баъзан ҳаётларини қурбон қилишга мажбур бўлади…

Капиталистик демократия дунёга ҳукмрон бўлганидан буён, соғлиқни сақлаш тизими ҳам бошқа соҳалар каби тўлиқ хусусийлаштирилган ёки хусусий сектор устувор. Шунинг учун одамлар бу тузум остида бир ҳовуч сармоядор-капиталистлар зуғумидан ҳаётнинг ҳар бир соҳасида азоб чекиб келади. Сабаби шуки, бу кимсалар тиббиётни ҳам фойда олиш воситасига айлантиришган. Одамлар тўловга лаёқатли бўлса, даволанади, имконияти бўлмаса керакли хизматни ололмай қолаверади. Янада аниқроқ айтсак, капиталистик тузум шароитида бойлар энг сифатли тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятига эга бўлади, камбағаллар эса оғир ҳолатда ҳам даволана олмайди. Тараққий этган деб аталадиган Ғарб давлатларида ҳам кўплаб фуқаролар суғурта ва хизматдан маҳрум. Масалан, АҚШда суғурта тизими бўлмаганлар оддий операция учун ҳам минглаб доллар қарзга ботишга мажбур. Дори-дармонлар ҳам қиммат. Дори компаниялари ўз маҳсулотларини патент билан ҳимоялаб, рақобатсиз шароитда катта нарх қўйишади. АҚШда инсулин нархи 10-15 йилда 10 баробаргача ошган. Европа ва бошқа жойларда ҳам патент ва лицензия сиёсати орқали оддий дори нархлари сунъий равишда юқори сақланади. Тиббиётда илмий изланишлар ҳам молиявий манфаатга қарам. Улар учун касалликларни тўлиқ даволашдан кўра, хроник ҳолатда сақлаб туриш фойдалироқ. Чунки узоқ муддатли дори сотилиши кафолатланади. Бу эса тиббиётнинг соғлиқни сақлаш эмас, касалликни бошқариш саноатига айланганини кўрсатади. Бир сўз билан айтганда, бугунги кунда тиббиёт соҳа сифатида инсонларнинг саломатлигини асрашдан кўра, молиявий фойда, яъни бизнес манбаига айланиб қолган. Бу жараён дунёнинг деярли барча мамлакатларида, жумладан, Ўзбекистонда ҳам кузатиляпти ва бу табиий ҳол. Чунки Ўзбекистон ҳам глобал капиталистик тизимнинг бир бўлагидир.

Ўзбекистонда тиббиётнинг аҳволи, очиқча айтганда, муаммолар билан тўлиб-тошган. Uzdiplomatнинг Телеграм каналида “130 нафар бола Ўзбекистон ҳукуматидан ёрдам кутмоқда” сарлавҳаси билан чиқарилган видео – ана шундай мисоллардан. (https://youtu.be/wrgt3-0PcmA?si=ff4yAgjrB5UsapRQ). Видеода фуқаро Саидкомил Муродов мурожаат билан ҳар ҳафта Соғлиқни сақлаш вазирлигига қатнагани ва Вазирлар маҳкамасига ҳам кўп бора мурожаат қилгани айтилади. Гап шундаки, унинг фарзанди кам учрайдиган ўткир ости склерозлашган панэнцефалит касаллигига чалиниб, аниқ даволаш учун мутахассислар йўқ. Шунинг учун бу касаллик билан оғриган болалар реабилитацияси учун ҳар йили Қозоғистондан бир нафар мутахассис чақирилади. Бемор болалар даволаниши учун катта маблағ талаб этилади. Хасталик талаб этган бир дона дори баҳоси 3-4 миллион сўмни ташкил этади. Бироқ 200 нафарга яқин ота-оналарнинг сўровига қарамасдан, ушбу касаллик орфан касалликлари рўйхатига киритилган эмас. Бу масалада расмийлар унга ёрдам беришга шошилмаётгандек. Бироқ сўнгги икки йил ичида ана шу касалликдан 20 нафарга яқин болалар вафот этгани айтилади.

Ушбу видеодан Ўзбекистонда тиббиёт соҳасидаги бир неча муаммолар – дорилар қимматлиги, мутахассис етишмаслиги ва давлатнинг эътиборсизлиги кабилар янада очиқроқ кўриняпти. Бундан ташқари, ижтимоий тармоқлар оғир касалликка чалинган аҳволи оғир одамларнинг халқдан моддий ёрдам сўраб йўлланган мурожаатларга тўлиб-тошган. Буларнинг барчаси, юқорида таъкидлаганимиздек, Ўзбекистонда тиббиётнинг бизнесга айлангани туфайли ҳар йили минглаб инсонлар муолажа ололмай азият чекаётганидан далолатдир.

Тиббиётнинг бундай ҳолга келишига сабаб, албатта, капиталистик демократия ва айнан шу тузумнинг аччиқ самараси бўлмиш коррупция ва порахўрликдир. Тўғри, ушбу тузумда тиббиётнинг сифатига умуман эътибор берилмайди, дейиш нотўғри бўлади. Мисол учун, Америка ёки Европа давлатларида тиббиёт соҳасидаги сифат даражаси қолоқ давлатларникидан анча юқори. Бироқ асосий муаммо фақат тиббиётнинг сифатини кўтариш эмас, балки барча инсонлар учун сифатли тиббий хизмат олиш имконияти мавжуд бўлишидир. Чунки соғлиқ масаласи – инсоннинг зарурий эҳтиёжларидан ҳисобланади. Зарурий эҳтиёж қондирилмаса, инсон ҳалок бўлиши аниқ. Капитализм эса бунга эътибор қаратмайди. Унга кўра, муҳим иш – сифатли тиббий хизматларни йўлга қўйишдир. Инсонлар эса, даромадларига қараб тиббий хизматга эга бўлади. Бундан ташқари, ушбу тузумда давлат томонидан йўлга қўйилган бепул тиббий хизматларни аслида бепул деб бўлмайди. Чунки капитализмда давлат бюджети асосан халққа солинадиган солиқлар эвазига тўлдирилади. Демак, “бепул” тиббий хизматларнинг юки асосан оддий халқ гарданига тушади. Шунинг учун, бу жирканч тузум татбиқ қилинаётгани туфайли ҳеч бир соҳа, шу қатори тиббиёт соҳаси ҳам халқ манфаатларига хизмат қилмайди.

Исломда эса соғлиқ зарурий эҳтиёж деб ҳисобланади, шунингдек, Аллоҳнинг буйруғига мувофиқ тиббиётнинг сифатига ҳам, ҳар бир шахснинг алоҳида таъминланишига ҳам қаттиқ эътибор берилади. Бунга маблағлар уммат мулкидан сарфланади. Агар Байтул-молда маблағ етарли бўлмаса, бой-бадавлат кишилардан солиқлар олинади. Ушбу солиқ солиш жараёни етарли маблағ йиғилиши билан тўхтатилади. Исломда – капитализмда бўлгани каби – инсонларга доимий солиқ солиш сиёсати ўрнатилмайди. Дорамий, Аҳмад ва Абу Убайд Уқба ибн Омирдан ривоят қилишича Пайғамбаримиз ﷺ шундай деганлар:

لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ صَاحِبُ مَكْسٍ

“Солиқ йиғувчи жаннатга кирмайди”.

Энди Исломдаги тиббиёт ҳақида аниқ тасаввурга эга бўлишимиз учун тарихий мисолларга мурожаат қиламиз.

Ислом қонунлари ҳаётга татбиқ этилган даврларда тиббиёт соҳаси жуда юқори даражада ривожланган, унинг хизмати эса халқ учун кенг ва бепул бўлган. Буюк халифаликлар — Умавийлар, Аббосийлар, Фотимийлар, Сафавийлар ва Усмонийлар даврида тиббий муассасалар ҳар бир фуқаро учун хизмат қилган, мусофирларга, аҳолининг камбағал қатламига, ҳатто мусулмон бўлмаганларга ҳам бепул даволаниш имкони яратилган.

Халифаларнинг кўпчилиги, жумладан, Ҳорун ар-Рашид ва унинг ўғли Маъмун тиббиётни давлат сиёсати даражасига кўтариб, унинг бепул ва омма учун очиқ бўлишини таъминлаган.

1. Бағдоддаги “Бимористон”лар (ўша вақтда касалхоналар шундай аталган)

Аббосийлар даврида Бағдод шаҳрида ал-Мансур, Ҳорун ар-Рашид ва айниқса ал-Маъмун даврларида бепул тиббий хизмат кўрсатадиган бимористонлар ташкил этилган. Ибн Жубайр ўз сафарномасида ёзади: “Бағдоддаги бимористонларда тиббий хизмат бепул бўлиб, беморларга доимий парвариш ва дори-дармон текин таъминланарди”.

2. Нуруддин Зангий ва ал-Нурий бимористони (Дамашқ)

1154 йилда Сурияда султон Нуруддин Зангий томонидан қурилган ал-Нурий бимористони мусулмон оламидаги илғор касалхоналардан бўлиб, тиббий хизмат тўлиқ давлат ҳисобидан амалга ошириларди.  Ибн Катир таърифлайди: “Ушбу касалхонада илм эгаларининг ҳимояси билан тиббий хизмат амалга оширилган ва унда фақат инсон ҳаётини асраш нияти устувор бўлган”.

3. Мансурий бимористони (Қоҳира)

XIII асрда Мамлуклар султони ал-Мансур Қалуун қурган бимористон ҳам юксак даражада бўлиб, беморларга текин овқат, дори ва парвариш таклиф этилган.

Албатта, тиббиёт соҳасига бўлган бундай юксак эътибор ва муносабат шариат аҳкомлари асосида шаклланган. Расулуллоҳ ﷺ бир ғазотда захмланган саҳобани табибларга кўрсатганлар ва унга парвариш қилишни буюрганлар. Бу учун ҳеч қандай ҳақ талаб қилинмаган. Бошқа ҳадисда шундай дейдилар: “Йўлдаги озорни кетказиш садақадир”. Исломда инсоннинг саломатлиги, танасига етган зарарни кетказиш ҳам ибодат сифатида кўрилади.

Аллоҳ дейди:

وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا

– “Бир инсонни ҳаётга қайтариш бутун инсониятни тирилтиргандекдир”.  (Моида:32)

Имом ан-Нававий (Шофеий мазҳаби олимларидан бири), бу оятни “Инсон ҳаётини сақлаш шариатнинг муҳим мақсадларидан бири” деб баён қилиб, тиббиётга ишора қилган.

Сўнгги сўз ўрнида шуни айтамизки, бугунги кунда капитализм тузуми дастидан барча соҳалар, жумладан, тиббиёт ҳам моддий бойлик орттириш манбасига айлантирилган. Бунинг оқибатида миллионлаган инсонлар азият чекаётгани ҳақида юқорида айтиб ўтдик. Инсоният ушбу соҳада ҳам Исломга муҳтожлиги яққол намоён бўлмоқда. Аллоҳнинг изни ила яқинда тикланажак Халифалик давлати тиббиёт соҳасини ҳам бугунги капиталистик тузум исканжасидан халос этиб, барча инсонларга ушбу соҳа хизматидан тўлиқ фойдаланишларига имкон яратади. Аллоҳ таоло айтади:

  بِنَصْرِ اللَّهِوَيَوْمَ يَفْرَحُ ٱلْمُؤْمِنُونَ

– “Ўшанда мўминлар Аллоҳнинг ёрдами сабаб шодланадилар”. (Рум:4)

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Салоҳиддин

08.05.2025й