Марказий Осиё осмонида икки соя: Адамс ва Ван И сафари нимадан дарак?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Марказий Осиёда баъзан шундай ҳафталар бўладики, уларни тарих одатда жимлик билан қайд этади. Аммо баъзан бундай ҳафталар аксинча халқаро сиёсатнинг оқ-қора катакларида юз берувчи катта ўйинларни фош қилиб қўяди. Бу сафар ҳам шундай бўлди.

Бир томонда – Хитой ташқи сиёсатининг вазнини ўзи билан бирга ташиб юрадиган Ван И. Иккинчи томонда эса – Нью-Йорк мэри Эрик Адамс.

Бешинчи авенюда ишлайдиган, аммо ўша кунларда Тошкентда, Нур-Султонда ва Бишкекда қўл бериб саломлашган одам.

Ҳар иккиси турли манфаат, турли мақом, турли дастур билан йўлга чиққандай туюлади. Аммо геосиёсатда вақтинчалик мос келган тақвим деган нарса бўлмайди. Бу сафарларнинг охирида фақат савол қолди: нега айнан шу пайтда, нима учун айнан шу ерда ва нега параллел равишда?

Пекиннинг қадамлари: кўприклар эмас, йўллар қураётган бир пайтда. Хитой Марказий Осиёга кўпдан бери “узоқ қўшни” сифатида эмас, балки “асосий коридор” сифатида қарайди. Ван Ининг ташрифи – Пекиннинг мулоҳазалари қайтадан жамланган бир сафар.

Бу мулоҳазаларга кўра, минтақа – Бельт & Роуднинг юраги, Энергетика хавфсизлигининг ҳалқаси, Россиянинг мавқеи кучсизланган шароитдаги янги таъсир майдони.

Ван И – оддий дипломат эмас. У Хитойнинг ташқи сиёсатга айланган кўзларидан бири. Ҳар ерга қараса, Пекиннинг манфаатлари кўринади. Унинг Тошкентдаги суҳбатида ҳам, Қозоғистондаги кулгуси орасида ҳам, Қирғизистондаги баёнотида ҳам битта фикр бор:

“Хитой бу минтақада ўзига етарли даражада жой эгаллаши керак”.

Адамснинг сафари: манзилдан кўра вақтини савол қилган саёҳат.

Эрик Адамснинг Марказий Осиёга келишини айримлар оддий шаҳар раҳбарининг ташрифи деб баҳолади. Аммо бу фикр – чойга солинмай ичилаётган шакар каби: тўғри, лекин нима учун бундай?  Савол жавобсиз қолади.

Адамс Нью-Йоркда коррупция айбловлари ва тадбиркор Толиб Мансуров билан боғлиқ можаролар остида қиличбанд турибди. Истеъфо чақириқлари ҳамoн уни соясида юради. Шундай пайтда унинг тўсатдан Марказий Осиёга келиши – нима, сиёсий мусофирликми? Ёки Вашингтоннинг унга айтилмаган, аммо тушуниладиган вазифамиди?

Адамснинг сафаридан икки кун олдин (Исроил)га кетганини эсланг. (Исроил) АҚШнинг геосиёсий моҳиятининг йўлбошчиси. Иброҳим келишувлари билан боғлиқ муносабатлар, хавфсизлик архитектураси, минтақавий тенглама – буларнинг барчаси Америка учун қимматли омиллар.

Шундай экан, (Исроил)дан кейин Марказий Осиёга келган сиёсатчининг суҳбатида бундай руҳ, бундай ғоя яширинмаслиги аниқ.

Америка Марказий Осиё билан мулоқот қилишни хоҳлаяпти. Фақат бу гал, одатдагидан кўра мулойим, юқори даражада эмас, ижтимоий-иқтисодий платформани важ килиш билан.

Икки соя бир вақтда тушса – осмон ўзгармоқда дегани бўлади.

Пекин ва Вашингтон бир вақтда бир ҳудудни танласа, бу ерда нима нарса кучаймоқда? Таъсирми? Манфаатми? Ёки хавфсизлик балосими?

Марказий Осиё бугун ана шундай нуқтада турибди.  Хитой – инвестиция билан келяпти.  АҚШ – технология ва хавфсизлик риторикаси билан.

Минтақа давлатлари эса, иккиси орасида манфаатни чиқимга айлантирмай фойдада қолишга ҳаракат қиляпти. Бу занжирда параллел ташрифлар тасодиф эмас. Улар – геосиёсий рақснинг икки қадами.  Бир тараф босса – иккинчиси ҳам босади. Бир тараф кулар экан – иккинчиси ҳам табассум қилади.  Бир тараф бўшлиқ қолдирса – иккинчиси шундайича ўтириб олади. Дунё манфаатлари айнан шундай ишлайди. Бу сафарлардан қандай хулосага  келинади?

Якунда, менинг шахсий муносабатим:

Марказий Осиё – энди фақат қўшнилар ўйнайдиган майдон эмас, катталар учун ҳам марказий саҳнага айланиб улгурди. Ван Ининг ташрифи – Пекиннинг стратегик карашларини кўрсатади.  Адамснинг ташрифи – Вашингтоннинг минтақадан кўз узмаслигини намоён қилади. Ҳар иккиси бир вақтда келгани – бу ерда келаси ўн йиллик тақдирлар ҳал бўлмоқда, деганидан дарак беради. Бизнинг минтақа географик эмас, балки порлоқ ва мушкул келажак марказидир. Бу кучлар бу ерга шундайича келмагани аниқ. Улар биладиган кўп нарсалар бор. 

Савол: Биз-чи? Биз бу ишларни биляпмизми ёки йўқми?

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِم بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُم مِّنَ الْحَقِّ 

– “Эй мўминлар, Менинг душманим ва сизларнинг душманларингиз (бўлган кофир ва мушриклар)ни дўст тутманглар! Сизлар уларга дўстлик (ҳақида нома) юборурсизлар, ҳолбуки улар сизларга келган Ҳақ (дин ва Қуръон)га кофир бўлгандирлар!”                           (Мумтаҳана:1)

Ҳаётуллоҳ

18.12.2025й