Марказий Осиё яна “катта ўйин” қуршовида
Марказий Осиё яна “катта ўйин” қуршовида
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
2025 йил 25-27 ноябр кунлари Украина уруши туфайли бир-бирига кескин рақибга айланган икки геосиёсий куч бир вақтда, бир минтақада ўз дипломатик ҳаракатларини амалга оширди. Бу ҳаракатлар гўёки Россия томонидан: “Биз бу ерда эдик, биз бу ердамиз ва биз бу ерда бўламиз”, Европа Иттифоқи (ЕИ) томонидан эса: “Биз янги йўл очиб кириб келдик” деган маънода бир-бирига сигнал бўлди.
25 ноябрь куни президент Путин Бишкекка давлат сафари билан келди. Садир Жапаров уни Трампнинг Абу-Дабидаги кутиб олиниш маросимини эслатадиган дабдабали тарзда қарши олди. Бу манзарада, Путин ўзини амалда бўлмаса-да, рамзий жиҳатдан “Марказий Осиёнинг вассал ҳудудлари устидан ҳукмронлик қилаётган Рус подшоси” сифатида ҳис қилган бўлса ажаб эмас.
Путин ташриф аввалида Садир Жапаров билан расмий учрашув ўтказди. Унда икки мамлакат ўртасидаги савдо ҳажми йил бошидан 17% га ўсиб, 4,68 млрд долларга етгани ва келажакдаги лойиҳалар муҳокама қилинди.
“Музокаралар ва давлат қабули тугагандан сўнг, Лукашенко билан суҳбат бўлиб ўтади, ўша куннинг кечки пайтида, яъни 26 ноябрда, ОДКБга аъзо давлатлар раҳбарлари иштирокида норасмий тушлик бўлиб ўтади”, – деди Путиннинг ташқи сиёсат масалалари бўйича ёрдамчиси Юрий Ушаков.
Путиннинг Садир Жапаров билан суҳбати ва ОДКБ саммити Москванинг минтақадаги таъсирини сақлаб қолиш учун қилинган навбатдаги қадами бўлди. Буни, Россиянинг Марказий Осиёда қўллаётган “мажбурловчи интеграция” стратегиясининг намунаси деб баҳолаш мумкин. Бу стратегия ортидаги мақсадлари: “Манас”даги ҳарбий базасининг мавжудлигини узайтириш, “Қамбар-Ота-1” ГЭС лойиҳасида Россия компанияларининг устунлигини таъминлаш ва ОДКБни минтақадаги асосий ҳарбий платформа сифатида сақлаб қолиш ортидан минтақани хавфсизлик ва иқтисодий жиҳатдан Москвага қаттиқроқ боғлашдир. Чунки Россиянинг хавфсизлик ва энергетик устунлиги заифлашаётгани туфайли айнан қарамлик яратиш орқали ўзини геосиёсий кучга айлантирмоқда. Украина уруши Россиянинг ғарбий дарвозасини ёпганлиги сабаб Москва учун Марказий Осиё энди фақат “орқа ҳовли” эмас, балки ўзининг геостратегик ҳаётий майдонига айланди.
Збигнев Бжезинский “Катта шахмат доскаси” китобида Марказий Осиёни “Евроосиё Болқони” деб тушунтирар экан, жумладан, шундай деган эди: “Евроосиёнинг ғарбий чегараси – Украина ва Болтиқбўйи мамлакатлари АҚШ ва НАТО назоратига ўтса, Россия империясини қайта тиклаш имкони йўқолади. Лекин бунинг эвазига Россия ўзининг диққатини Евроосиё Болқони, яъни Марказий Осиё ва Кавказга қаратишга мажбур бўлади. Бу минтақа – энергия ресурслари, геостратегик нуқтаи назардан жуда муҳим… Агар Россия Марказий Осиёда устунликни йўқотса, у глобал ўйинчи эмас, балки фақат минтақавий куч бўлиб қолади”.
Путин бошчилигидаги Бишкек тадбирлари билан бир вақтда ЕИнинг комиссарлари – Энергетика ва саноат бўйича Йозеф Сикела ва Халқаро ҳамкорлик бўйича Марта Кос – Global Gateway стратегияси доирасида бўлиб ўтадиган Марказий Осиё ва ЕИнинг учинчи иқтисодий форуми ҳамда Транскаспий транспорт йўлаги ва ўзаро боғлиқлик бўйича инвесторлар форумида иштирок этиш мақсадида Тошкентга расмий сафар билан келди. Бу тадбирлар апрел ойидаги биринчи саммитга боғлиқ навбатдаги қадам ҳисобланади. Асосий мавзу – Транскаспий халқаро коридори (“Middle Corridor”) бўлиб, бу лойиҳа Россияни четлаб ўтувчи транспорт йўлагини яратишга қаратилган. ЕИ бу йўлак ёрдамида Россия газига қарамликдан қутулишни ва Хитой–Европа орқали юк ташишнинг 15-20%ни ўзига тортиб олишни режалаштирмоқда. Шунингдек, “яшил энергетика” лойиҳалари доирасида Ўзбекистон ва Қозоғистонда қуёш ва шамол электр станциялари қурилиши, рақамли инфратузилма ва 5G тармоқларини ривожлантиришда Huawei ўрнига Европа компанияларининг кириб келиши ҳамда GSP+ статусларини сақлаб қолиш кўзда тутилмоқда. Ушбу мақсадларга қаратилган “Global Gateway” дастури Марказий Осиёда ҳудудни эгалламасдан туриб, уни ўзига боғлаб олишнинг ёрқин мисолидир.
ЕИнинг мазкур қадами Ҳалфорд Маккиндернинг “Heartland” назарияси бугунги кунда ҳам фаол эканлигини билдиради. Унинг “Ким Шарқий Европани назорат қилса, Heartland (Ернинг юраги)ни назорат қилади, ким Heartlandни назорат қилса, Жаҳон ороли (Евроосиё ва Африка)ни назорат қилади, ким Жаҳон оролини назорат қилса, дунёни назорат қилади” деган формуласи Марказий Осиёни дунёнинг географик марказидаги энг муҳим нуқта қилиб кўрсатади.
Тошкентдаги 25-27 ноябр воқеалари шуни кўрсатадики, ЕИ эндиликда ўзини қоидалар ва қонунлар асосида ҳаракат қилувчи “норматив куч” сифатида эмас, балки анъаналарига зид келса ҳам, ўз манфаатларини ҳимоя қиладиган геоиқтисодий ўйинчи сифатида намойиш қилмоқда. Хитой эса, ҳозирча вазиятни четдан кузатувчи ролни танлаган, аммо Транскаспий коридоридаги ҳар қандай илгарилаш унинг “Бир камар – бир йўл” ташаббусини ҳам кучайтириши кутилмоқда.
Икки кучнинг икки пойтахтда бир вақтдаги тўқнашуви Марказий Осиёнинг “катта ўйин” майдонига айланаётганини очиқ кўрсатди. Фақат бу сафар ўйин қурол-яроғ билан эмас, балки портлар, оптик толали кабеллар, қуёш энергетикаси ва катта инвестиция битимлари орқали олиб бориляпти. Бу “катта ўйин”да Марказий Осиё ҳукуматларининг “кўп векторли сиёсат”ини сақлаб қолиши қийинлашиб бормоқда. Бошқача айтганда, “икки стулда ўтириш” имконияти тобора камайиб бормоқда.
Бугунги кунда мустамлакачи кучларнинг минтақа устида таъсир учун олиб бораётган рақобати Марказий Осиё халқларини мустамлака объекти деб қарашидан келиб чиққани учун бунда фақат ўз геосиёсий ҳисоб-китобларини илгари суради, халқ манфаатларини эмас. Агар бирор давлат мусулмон юртлари устидан таъсир ўтказишга, уларнинг бойликларига эгалик қилишга ёки сиёсий лойиҳаларини сингдиришга интилаётган бўлса, бу ҳол қандай номланишидан қатъий назар, мустамлакачиликдир. Ўз навбатида, мусулмонлар хавфсизлиги куфр давлатининг қўлида бўлиши асло мумкин эмас. “Middle Corridor” эса, Уммат бойликларини талон-тарож қилиш учун барпо этилаётган транспорт йўлагидир.
Шундай экан, минтақа халқлари адолат билан бошқарадиган, унинг манфаатларини чин қабул қиладиган, ҳимоя қиладиган ва истак-мақсадларини рўёбга чиқарадиган холис бир бошқарувни белгилаб олмоғи лозим. Агар, бир асрлик тарихига назар ташласа, бири кетса, ўрнига бошқаси келган ҳокимларнинг барчаси ўзининг ва ўзи итоат қилаётган ташқаридаги хўжайинларининг манфаатларини биринчи ўринга қўйганини, қўлидан келса ҳам халқига бирон бир яхшилик қилмаганини, балки “яхшилик” деб номлаётган ташаббуслари ортида алдов ва хиёнат, халқ учун хорлик ва қарамлик ётганини кўради. Бироқ сўнгги юз йилликдан олдинги, ҳақиқати бугунги сохта тарих китобларидан ўчириб ташланган даврига қараса, Ислом Уммати дунёда олам гули ва инсониятнинг ҳидоят сари етакчиси бўлганини, Уммат итоат қилган Халифалик давлати эса, Аллоҳнинг Шариатини татбиқ қилиш орқали ер юзига Ислом адолати ва нурини тарқатган эзгулик ҳимоячиси бўлганининг гувоҳи бўлади.
Демак, мусулмон халқлар мустамлакачи Ғарб йўқ қилган Халифалик давлатини қайта тикламоғи ва инсоният ичида энг яхши Уммат мақомини қайтадан қўлга киритиш учун бор куч ва имкониятини сарфламоғи лозим. Аллоҳ таоло айтади:
كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ ۗ
– “Сизлар инсонлар учун чиқарилган умматларнинг энг яхшиси бўлдингиз. Зеро, сизлар яхши амалларга буюрасиз, ёмон амаллардан қайтарасиз ва Аллоҳга иймон келтирасиз”. (Оли-Имрон:110)
Иззатуллоҳ
28.10.2025й
